Οι «αδιαμεσολάβητοι» αρχηγοί και η κατάργηση των κομμάτων: από τον Ντόναλντ Τραμπ στους Έλληνες μιμητές του
Πριν από 40 χρόνια, την εποχή της πρώτης πολιτικής επικράτησης του ΠΑΣΟΚ επί Ανδρέα Παπανδρέου υπήρχε μια διαφήμιση στην (ακόμα τότε αποκλειστικά κρατική) τηλεόραση που είχε σύνθημα «Ο επιμένων ελληνικά», αλλά έμεινε στην ιστορία με το όνομα «Ο Εισαγόμενος». Η διαφήμιση στόχευε στην ενίσχυση των ελληνικών προϊόντων, διακωμωδώντας έναν φανατικό αγοραστή εισαγόμενων και ακριβότερων από τα εγχώρια καταναλωτικών ειδών και παρουσιάζοντάς τον να καταλήγει στο ταμείο ανεργίας. Η επιτυχία της διαφήμισης οδήγησε ακόμα και στο γύρισμα μιας ταινίας, το 1984, με τίτλο «Λαλάκης, ο εισαγόμενος» και πρωταγωνιστή τον Νίκο Παπαναστασίου που εμφανιζόταν και στη διαφήμιση. Τη διαφήμιση αυτή του «Συνδέσμου Προώθησης Eλληνικών Προϊόντων» θυμήθηκαν πολλοί το 2012, όταν επιχειρήθηκε να αποδοθεί στους απλούς πολίτες η ευθύνη της οικονομικής κρίσης.
Ποιος είναι ο «αδιαμεσολάβητος»;
Τα ίδια «εισαγόμενα» και αποκλειστικά προσωπικά χαρακτηριστικά διαθέτουν στη σύγχρονη πολιτική σκηνή οι πολιτικοί ηγέτες που προβάλλουν ως βασική τους ιδιότητα ότι είναι «αδιαμεσολάβητου». Αλλά όπως ο «εισαγόμενος» εμφανίζεται ως η μοντέρνα λύση στην κατανάλωση και στην πραγματικότητα υπονομεύει την παραγωγή μιας χώρας, έτσι και ο «αδιαμεσολάβητος» εμφανίζεται ως η πιο σύγχρονη εκδοχή της φιλολαϊκής πολιτικής δράσης και στην πραγματικότητα υπονομεύει τη δημοκρατία, καταργώντας τα κόμματα και αντικαθιστώντας τα με αυταρχικές αντιλαϊκές δομές εξουσίας.
Και το σημαντικότερο: ο πιο χαρακτηριστικός σύγχρονος τύπος «αδιαμεσολάβητου» ηγέτη είναι σήμερα ο Ντόναλντ Τραμπ, ακολουθούμενος από πολλούς μιμητές, όπως ο Βρετανός ομοϊδεάτης του Νάιτζελ Φάρατζ. Αλλά σ’ αυτούς θα επανέλθουμε. Ας κοιτάξουμε πρώτα τους εγχώριους «εισαγόμενους αδιαμεσολάβητους».
Δεν είναι μυστικό ότι στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια την ιδιότητα του «αδιαμεσολάβητου» ηγέτη πρόβαλε πιο έντονα ο Στέφανος Κασσελάκης. Είναι γεγονός ότι με την αφέλεια που τον διέκρινε εξαρχής, όταν αποφάσισε για άγνωστους ακόμα λόγους να μεταμορφωθεί από νεοφιλελεύθερος εφοπλιστής σε αρχηγό αριστερού πολιτικού κόμματος, ο κ. Κασσελάκης είχε σχεδιάσει να απαλλαγεί ως «αρχηγός» από την κομματική δομή του ΣΥΡΙΖΑ που διατηρούσε σχέσεις με την Αριστερά. Και χρησιμοποίησε τόσο εμφατικά τον όρο «αδιαμεσολάβητος» για να δικαιολογήσει ότι ως «αρχηγός» παύει να έχει ανάγκη τα «στελέχη», ακόμα και τα υπάρχοντα «μέλη», και διατηρεί «άμεση», «αδιαμεσολάβητη» σχέση με κάθε υποψήφιο οπαδό, επικοινωνώντας μαζί του μέσω λιγόλογων και απλοϊκών αναρτήσεων στο «Χ».
Ο κ. Κασσελάκης ήταν τόσο πολύ πεισμένος για την απόδοση αυτής της «αδιαμεσολάβητης» σχέσης του πολιτικού «αρχηγού» με τους μεμονωμένους πολίτες, ώστε όταν τον Νοέμβριο του 2023 ο Κυριάκος Μητσοτάκης επισκέφτηκε «απροειδοποίητα» ένα σούπερ μάρκετ «για να έχει αδιαμεσολάβητη επικοινωνία με τον κόσμο», ο κ. Κασσελάκης τον κατάγγειλε ως «αντιγραφέα» (11.11.2023).
Λίγες μέρες αργότερα, ενοχλημένος ο κ. Μητσοτάκης απάντησε ως εξής:
«Είμαι είκοσι χρόνια στην πολιτική και είκοσι χρόνια τώρα πηγαίνω στους πολίτες, συνομιλώ, συζητώ, ακούω κριτική, δεν είναι κάτι το καινούριο το να πηγαίνουμε -η λεγόμενη “αδιαμεσολάβητη”- τώρα χρησιμοποιώ μια φράση την οποία έχει πατεντάρει ο κ. Κασσελάκης, δεν την ανακάλυψε ο κ. Κασσελάκης. Τα κάνουμε αυτά τα πράγματα» (Συνέντευξη στον Άρη Πορτοσάλτε, Σκάι Ράδιο, 16.11.2023).Η αλήθεια είναι ότι ο κ. Μητσοτάκης δεν αντέγραψε από τον κ. Κασσελάκη. Ως ο μοναδικός μέχρι στιγμής βιογράφος του βεβαιώνω ότι και αυτός υπήρξε κήρυκας της «αδιαμεσολάβητης» σχέσης με την κοινωνία, μόλις αναδείχτηκε αρχηγός της Νέας Δημοκρατίας. Ούτε δυο μήνες από την εκλογή του κ. Μητσοτάκη στη θέση του αρχηγού του κόμματος της αξιωματικής αντιπολίτευσης, ο Εκπρόσωπος Τύπου της Νέας Δημοκρατίας Γιώργος Κουμουτσάκος δήλωνε ότι ο νέος αρχηγός θα έχει «αδιαμεσολάβητη επαφή με την κοινωνία» (25.2.2016). Αλλά και στο 13ο Συνέδριο της Νέας Δημοκρατίας, αμέσως μετά την εκλογική νίκη του κόμματος, ο Γραμματέας της Πολιτικής Επιτροπής Γιώργος Στεργίου, δήλωνε ότι «ο πρόεδρος μας Κυριάκος Μητσοτάκης έκτισε μία αδιαμεσολάβητη σχέση και επικοινωνία με μεγάλα τμήματα του ελληνικού λαού» (30.11.2019).
Το τρίτο πολιτικό πρόσωπο που προβάλλει την αδιαμεσολάβητη σχέση του με τους πολίτες είναι βέβαια η Ζωή Κωνσταντοπούλου. Αμέσως μετά την ίδρυση του προσωπικού της κόμματος, δήλωνε ότι «η Πλεύση Ελευθερίας απευθύνεται πρωταρχικά στην κοινωνία και στον λαό, με την κοινωνία και τον λαό θέλει να έχει μια ευθεία αδιαμεσολάβητη σχέση σύμπλευσης, σύνδεσης, επικοινωνίας» (Συνέντευξη στην εφημερίδα «Νέα Εγνατία» της Καβάλας, 14.6.2016).
Σε άρθρο στην «Καθημερινή» η επίκουρη καθηγήτρια Λαμπρινή Ρόρη δίνει τη δική της ερμηνεία στο φαινόμενο:
«Η Πλεύση Ελευθερίας διεκδικεί να γίνει ένα λαϊκιστικό κινηματικό κόμμα. Για τον λόγο αυτό ταυτίζεται με τον λαό, εκπροσωπεί τη διαμαρτυρία, επικαλείται και επιχειρεί μια αδιαμεσολάβητη σχέση της αρχηγού της με τους πολίτες, μέσα από δύο βασικά κανάλια. Το πρώτο είναι η “ακτιβιστική κοινωνική δικηγορία”, στην οποία η αρχηγός ισχυρίζεται ότι αφιερώνει τη μισή της ημέρα. Το δεύτερο είναι η Βουλή, στην οποία επιδίδεται σε μια “μάχη με το σύστημα”».Οι ενδιαφέρουσες αυτές παρατηρήσεις οδηγούν βέβαια στο ερώτημα: πώς είναι δυνατόν να διεκδικεί την ίδια «αδιαμεσολάβητη σχέση» μεταξύ αρχηγού και πολιτών που επιχειρούν Κωνσταντοπούλου και Κασσελάκης ως «λαϊκιστές», προερχόμενοι από την Αριστερά, ένας εντελώς διαφορετικός πολιτικός αρχηγός, όπως είναι ο κ. Μητσοτάκης, ο οποίος δηλώνει «αντιλαϊκιστής» και βέβαια ανήκει στη Δεξιά;
(«Τα όρια του μονοθεματικού και μονοπρόσωπου αντι-κόμματο» 23.3.2025)
«Αδιαμεσολάβητος», δηλαδή «Unmediated»
Η απάντηση στο ερώτημα έχει απλή απάντηση: Ντόναλντ Τραμπ. Τα χαρακτηριστικά του πολιτικού αρχηγού που διεκδικεί «αδιαμεσολάβητη» σχέση με τους πολίτες, καταργεί δηλαδή τους «ενδιάμεσους» (κόμματα, συνδικάτα, κ.λπ.) ανέπτυξε πρώτος ο σημερινός Πρόεδρος των ΗΠΑ πριν από την πρώτη του θητεία. Δεν το λέω εγώ ούτε οι σημερινοί του αντίπαλοι. Το γράφει αναλυτικά στη μελέτη της η Φιόνα Χιλ, η οποία υπήρξε ειδική σύμβουλος του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ στην πρώτη του θητεία και διευθύντρια του τομέα Ευρωπαϊκών και Ρωσικών σχέσεων του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας των ΗΠΑ. Η Χιλ εξηγεί πώς ο Τραμπ, αλλά και ο Φάρατζ και ο Πούτιν, στηρίχτηκαν σε μια νέα μορφή πολιτικού λαϊκισμού και επινόησαν την «αδιαμεσολάβητη» σχέση αρχηγού-μελών, μέσω της «policy by tweets» και παραμερίζοντας τις κομματικές δομές:
«Το 2016, τόσο ο Φάρατζ όσο και ο Τραμπ ανακάλυψαν πώς να χτίσουν άμεση σύνδεση με τους ψηφοφόρους μέσω των μέσων ενημέρωσης. Ο Τραμπ ήταν ιδιαίτερα ικανός να χρησιμοποιεί το Twitter και άλλες πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης ως ένα άμεσο (και ασταμάτητο) μέσο επικοινωνίας με τους ψηφοφόρους. Ως πρόεδρος επινόησε την “πολιτική μέσω tweet”, παρακάμπτοντας τα επίσημα δελτία τύπου και άλλες τυπικές μορφές προεδρικών μηνυμάτων. Τα tweets του απέφευγαν τις δύσκολες εκφράσεις και συχνά δεν είχαν καν επαληθεύσιμα γεγονότα. Αντίθετα, περιείχαν πομπώδεις διαπιστώσεις και δηλώσεις, γραμμένες στα κεφαλαία και με πολλά θαυμαστικά».Μην επιχειρήσει κανείς απολογητής της πολιτικής διαδρομής του Κυριάκου Μητσοτάκη να αμφισβητήσει τη σοβαρότητα της κας Χιλ. Ακόμα και σήμερα, στον επίσημο ιστότοπο της Νέας Δημοκρατίας καταγράφεται το γεγονός ότι κατά την επίσκεψή του στις ΗΠΑ το 2018 ο κ. Μητσοτάκης, το μοναδικό πρόσωπο που συνάντησε στον Λευκό Οίκο ήταν η «ειδική σύμβουλος του Προέδρου των ΗΠΑ και διευθύντρια του τομέα Ευρωπαϊκών και Ρωσικών σχέσεων του εθνικού συμβουλίου ασφαλείας των ΗΠΑ, κυρία Fiona Hill» (Συναντήσεις του Προέδρου της Νέας Δημοκρατίας κ. Κυριάκου Μητσοτάκη με αξιωματούχους στην Washington DC 13.3.2018).
(Fiona Hill, «There is nothing for you here. Finding Opportunity in the Twenty-First Century», Νέα Υόρκη 2021, σελ. 174-175).
Φυσικά υπάρχουν πολλές επιστημονικές μελέτες του φαινομένου Τραμπ και του ρόλου της «αδιαμεσολάβητης» σχέσης του πολιτικού ηγέτη με τη βάση της κοινωνίας (ενδεικτικά, Osman Şahin, Richard Johnson & Umut Korkut, «Policy-making by tweets: discursive governance, populism, and Trump Presidency», «Contemporary Politics», 2021).
Ο «λαϊκισμός» νέου τύπου
Το ενδιαφέρον αυτής της νέας μορφής πολιτικού λαϊκισμού που επαγγέλλεται την «αδιαμεσολάβητη» σχέση με την κοινωνία είναι ότι, σε αντίθεση με τον κλασικό λαϊκισμό που βασιζόταν στην υιοθέτηση μιας σειράς πραγματικά φιλολαϊκών μέτρων, αυτή η νέα μορφή υπόσχεται τη στήριξη μόνο των «ημετέρων» και επαγγέλλεται την καταστροφή όλων των «εχθρών», στο εσωτερικό και το εξωτερικό. Οι «αργόμισθοι δημόσιοι υπάλληλοι» πρέπει να απολυθούν, η δημόσια εκπαίδευση να καταργηθεί, οι μετανάστες να εξοβελιστούν, τείχη γύρω από τη χώρα να υψωθούν.
Κακά τα ψέματα. Η φαντασίωση της «αδιαμεσολάβητης» σχέσης αρχηγού-οπαδών ταιριάζει μόνο σε απολυταρχικά καθεστώτα. Το «κόμμα», η «οργάνωση», έχει νόημα ακριβώς για να λειτουργεί δημοκρατικά η συλλογικότητα των μελών και να αποφεύγεται η «ενός ανδρός αρχή». Έχω αναλυτικά εξηγήσει σε παλιότερα κείμενά μου στην «Εφ.Συν.», αλλά και στο «Χωρίς Εφημερίδα», ότι αυτή η δήθεν «αδιαμεσολάβητη» σχέση, στην πραγματικότητα ισοδυναμεί με απόλυτη κατάργηση της εσωκομματικής δημοκρατίας που για την Αριστερά είναι συστατική αξία. Μ’ άλλα λόγια, η «αδιαμεσολάβητη» σχέση μελών-αρχηγού δεν έχει καμιά σχέση όχι μόνο με την Αριστερά, αλλά ούτε με τη δημοκρατία εν γένει και σε κάθε περίπτωση διαλύει κάθε έννοια συλλογικότητας και δημοκρατικής οργάνωσης.
Το γεγονός ότι στην Ελλάδα επιβλήθηκε στο μεγαλύτερο μέρος του πολιτικού φάσματος η λεγόμενη «εκλογή αρχηγού από τη βάση» ήταν το πρώτο βήμα σ’ αυτή την πορεία. Για τον ολέθριο τρόπο που επιδρά αυτή η λογική στα κόμματα της Αριστεράς και της Κεντροαριστεράς, αρκεί κανείς να δει το πού οδηγήθηκαν τα κόμματα που την επέλεξαν στη χώρα μας. Ας δει κανείς τον πολιτικό αυτοχειριασμό του ΣΥΡΙΖΑ το 2023 με την εκλογή Κασσελάκη, αλλά και τις δυσκολίες που συναντά σήμερα το ΠΑΣΟΚ, το οποίο επαινούσαν όλοι οι πολιτικοί σχολιαστές για την «άψογη» εκλογή από τη «βάση» του Νίκου Ανδρουλάκη το 2024. Μόλις έξι μήνες έχουν περάσει, και η κρίση στο κόμμα εμφανίζεται και πάλι προ των πυλών.
Αντίθετα, για τα κόμματα της Δεξιάς και της Άκρας Δεξιάς, η εκλογή αρχηγού από τη βάση είναι από ανώδυνη έως και ενισχυτική διαδικασία. Ο λόγος είναι βέβαια ότι η Δεξιά στη χώρα μας βασίζεται σε ένα άλλο «κόμμα», αυτό που συνήθως αποκαλούμε «βαθύ κράτος». Και η μεν Άκρα Δεξιά περηφανεύεται για την λεγόμενη «Αρχή του Αρχηγού» (κλείνοντας το μάτι στο χιτλερικό «Führerprinzip»), αλλά και η συντηρητική Δεξιά προπαγανδίζει το γεγονός ότι διαθέτει τον πιο ικανό «Αρχηγό», ποντάροντας και στο γεγονός ότι το Σύνταγμά μας βασίζεται σε ένα «πρωθυπουργικοκεντρικό» μοντέλο.
Ποιος θυμάται πώς έγινε αρχηγός της Νέας Δημοκρατίας ο Κυριάκος Μητσοτάκης; Τις παραμονές των εσωκομματικών εκλογών του κόμματος, μετά την ήττα της Νέας Δημοκρατίας από τον ΣΥΡΙΖΑ στις δεύτερες εκλογές του 2015, ο Κυριάκος Μητσοτάκης αυτοπαρουσιάστηκε ως αουτσάιντερ, με τα ακόλουθα λόγια:
Το ενδιαφέρον αυτής της νέας μορφής πολιτικού λαϊκισμού που επαγγέλλεται την «αδιαμεσολάβητη» σχέση με την κοινωνία είναι ότι, σε αντίθεση με τον κλασικό λαϊκισμό που βασιζόταν στην υιοθέτηση μιας σειράς πραγματικά φιλολαϊκών μέτρων, αυτή η νέα μορφή υπόσχεται τη στήριξη μόνο των «ημετέρων» και επαγγέλλεται την καταστροφή όλων των «εχθρών», στο εσωτερικό και το εξωτερικό. Οι «αργόμισθοι δημόσιοι υπάλληλοι» πρέπει να απολυθούν, η δημόσια εκπαίδευση να καταργηθεί, οι μετανάστες να εξοβελιστούν, τείχη γύρω από τη χώρα να υψωθούν.
Κακά τα ψέματα. Η φαντασίωση της «αδιαμεσολάβητης» σχέσης αρχηγού-οπαδών ταιριάζει μόνο σε απολυταρχικά καθεστώτα. Το «κόμμα», η «οργάνωση», έχει νόημα ακριβώς για να λειτουργεί δημοκρατικά η συλλογικότητα των μελών και να αποφεύγεται η «ενός ανδρός αρχή». Έχω αναλυτικά εξηγήσει σε παλιότερα κείμενά μου στην «Εφ.Συν.», αλλά και στο «Χωρίς Εφημερίδα», ότι αυτή η δήθεν «αδιαμεσολάβητη» σχέση, στην πραγματικότητα ισοδυναμεί με απόλυτη κατάργηση της εσωκομματικής δημοκρατίας που για την Αριστερά είναι συστατική αξία. Μ’ άλλα λόγια, η «αδιαμεσολάβητη» σχέση μελών-αρχηγού δεν έχει καμιά σχέση όχι μόνο με την Αριστερά, αλλά ούτε με τη δημοκρατία εν γένει και σε κάθε περίπτωση διαλύει κάθε έννοια συλλογικότητας και δημοκρατικής οργάνωσης.
Το γεγονός ότι στην Ελλάδα επιβλήθηκε στο μεγαλύτερο μέρος του πολιτικού φάσματος η λεγόμενη «εκλογή αρχηγού από τη βάση» ήταν το πρώτο βήμα σ’ αυτή την πορεία. Για τον ολέθριο τρόπο που επιδρά αυτή η λογική στα κόμματα της Αριστεράς και της Κεντροαριστεράς, αρκεί κανείς να δει το πού οδηγήθηκαν τα κόμματα που την επέλεξαν στη χώρα μας. Ας δει κανείς τον πολιτικό αυτοχειριασμό του ΣΥΡΙΖΑ το 2023 με την εκλογή Κασσελάκη, αλλά και τις δυσκολίες που συναντά σήμερα το ΠΑΣΟΚ, το οποίο επαινούσαν όλοι οι πολιτικοί σχολιαστές για την «άψογη» εκλογή από τη «βάση» του Νίκου Ανδρουλάκη το 2024. Μόλις έξι μήνες έχουν περάσει, και η κρίση στο κόμμα εμφανίζεται και πάλι προ των πυλών.
Αντίθετα, για τα κόμματα της Δεξιάς και της Άκρας Δεξιάς, η εκλογή αρχηγού από τη βάση είναι από ανώδυνη έως και ενισχυτική διαδικασία. Ο λόγος είναι βέβαια ότι η Δεξιά στη χώρα μας βασίζεται σε ένα άλλο «κόμμα», αυτό που συνήθως αποκαλούμε «βαθύ κράτος». Και η μεν Άκρα Δεξιά περηφανεύεται για την λεγόμενη «Αρχή του Αρχηγού» (κλείνοντας το μάτι στο χιτλερικό «Führerprinzip»), αλλά και η συντηρητική Δεξιά προπαγανδίζει το γεγονός ότι διαθέτει τον πιο ικανό «Αρχηγό», ποντάροντας και στο γεγονός ότι το Σύνταγμά μας βασίζεται σε ένα «πρωθυπουργικοκεντρικό» μοντέλο.
Ποιος θυμάται πώς έγινε αρχηγός της Νέας Δημοκρατίας ο Κυριάκος Μητσοτάκης; Τις παραμονές των εσωκομματικών εκλογών του κόμματος, μετά την ήττα της Νέας Δημοκρατίας από τον ΣΥΡΙΖΑ στις δεύτερες εκλογές του 2015, ο Κυριάκος Μητσοτάκης αυτοπαρουσιάστηκε ως αουτσάιντερ, με τα ακόλουθα λόγια:
«Ζητάμε από τους πολίτες μια μικρή αλλά πολύ σημαντική επένδυση. Με τρία ευρώ παίρνουν στα χέρια τους το μέλλον της παράταξης. […] Εάν δεν έρθουν μαζικά να ψηφίσουν τότε θα αποφασίσουν οι μηχανισμοί για το μέλλον του κόμματος και δεν θα αλλάξει τίποτα. […] Θέλω τους “περαστικούς” στη Νέα Δημοκρατία γιατί μόνο έτσι θα τη διευρύνουμε» («Real FM», 21.11.2015).Τώρα όλοι θέλουν τους «περαστικούς». Και η δημοκρατία μπορεί να περιμένει.
Υ.Γ.: Στην εικόνα του τίτλου, σκηνή από την εισβολή των οπαδών του Τραμπ στο Καπιτώλιο, μετά την εκλογή του Προέδρου Μπάιντεν (6.1.2021). Ήταν το αποκορύφωμα μιας «αδιαμεσολάβητης» σχέσης. Στις 20.1.2025 ο Πρόεδρος Τραμπ έδωσε χάρη στους 1600 καταδικασμένους για τα αιματηρά επεισόδια.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου