Η Χαλκιδική είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός χαρισματικού και προικισμένου φυσικά τόπου, στον οποίο το αποτύπωμα του υπερτουρισμού έχει αφήσει ανεξίτηλα ίχνη. Αφού από επίγειος παράδεισος που ήταν κάποτε, με καθαρές θάλασσες, μαγικές ακρογιαλιές και δασωμένη ενδοχώρα, μετεξελίχθηκε σήμερα σε τόπο μαρτυρίου.
Πρώτα από όλα η Χαλκιδική αστικοποιήθηκε έντονα. Η πυκνή δόμηση, με τα ξενοδοχεία και τα καταλύματα να είναι κυριολεκτικά το ένα δίπλα στο άλλο, αφού και η τελευταία σπιθαμή γης έχει… αξιοποιηθεί στην κατεύθυνση της οικονομικής εκμετάλλευσης, την έκανε να χάσει όλη τη μαγεία του ιδιαίτερου μεσογειακού τοπίου που είχε κάποτε.
Δεύτερον η Χαλκιδική αναπτύχθηκε άναρχα και χωρίς σχεδιασμό, με μόνο γνώμονα τον πλουτισμό των ιδιοκτητών γης ή όσων απέκτησαν ιδιοκτησία εντωμεταξύ, βλέποντας μακριά και αγοράζοντας γη. Έτσι σήμερα, η Χαλκιδική εκτός από πυκνή αστικοποίηση, χαρακτηρίζεται και από την απουσία ελεύθερων χώρων. Με αποτέλεσμα ένας κάποτε καταπράσινος τόπος, να έχει καταλήξει να έχει αστικοποιηθεί πυκνά και να στερείται πρασίνου μέσα στους οικισμούς.
Ένα τρίτο χαρακτηριστικό της χωρίς σχέδιο ανάπτυξης της Χαλκιδικής, είναι ότι οι οικισμοί αγγίζουν, αν δεν έχουν εισέλθει και εντελώς, μέσα σε δασικές εκτάσεις. Γεγονός που προδίδει καταπατήσεις και αυθαίρετη δόμηση, με κατά καιρούς νομιμοποίηση των αυθαιρέτων.
Ένα τέταρτο χαρακτηριστικό της Χαλκιδικής είναι η απουσία επαρκών υποδομών, ικανών να εξυπηρετήσουν το μοντέλο του υπερτουρισμού και του υπερπληθυσμού τα καλοκαίρια που επιβλήθηκε στην περιοχή. Υποτυπώδες και κακό οδικό δίκτυο, που δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες ούτε της νεκρής τουριστικά περιόδου. Με αποτέλεσμα τα καλοκαίρια οι ουρές των αυτοκινήτων να είναι ατελείωτες. Και αποστάσεις που συνήθως χρειάζεται κανείς 1 το πολύ ώρα για να τις διανύσει, τα καλοκαίρια να μη φτάνουν 3 και 4 ώρες ταξιδιού.
Στην εποχή του εγκλήματος των Τεμπών, θα ακούγονταν, βέβαια, σαν ανέκδοτο η όποια αναφορά σε σιδηρόδρομο και σε προαστική σύνδεση του αεροδρομίου, του σιδηροδρομικού σταθμού και του λιμανιού της Θεσσαλονίκης με τη Χαλκιδική με Μέσα Σταθερής Τροχιάς.
Η απουσία υποδομών επεκτείνεται, όμως, και στα δίκτυα ύδρευσης και αποχέτευσης. Τα οποία, έχοντας σχεδιαστεί για τους μόνιμους κατοίκους των οικισμών της Χαλκιδικής, καλούνται τα καλοκαίρια να εξυπηρετήσουν ανάγκες δεκαπλάσιου ή και περισσότερο πληθυσμού. Γεγονός που μοιραία οδηγεί σε λειψυδρία αφενός, αλλά και σε… κακοσμία και σε εκροές λυμάτων τα καλοκαίρια αφετέρου, από δίκτυα αποχέτευσης που κατά πολύ έχουν ξεπεράσει τις δυνατότητές τους.
Ένα πέμπτο χαρακτηριστικό, όχι τόσο χαμηλά στην αξιολόγησή του και στη σημασία του παρόλα αυτά, μια και επηρεάζει τον πρωτογενή τομέα της ανάπτυξης σε έναν αγροτικά υπερπαραγωγικό και εύφορο τόπο, είναι η απουσία εγγειοβελτιωτικών έργων. Στην οποία οφείλεται η φτωχοποίηση των αγροτών και η κατάρρευση του αγροτικού τομέα.
Με τη στάθμη του υπόγειου υδροφορέα, από τον οποίο εξαρτάται αποκλειστικά η άρδευση των καλλιεργειών και η ύδρευση των οικισμών, να έχει υποβιβαστεί πολλές δεκάδες ή και εκατοντάδες μέτρα.
Με αποτέλεσμα ο υδροφορέας είτε να έχει εξαντληθεί, είτε να αντλείται νερό ακατάλληλο για χρήση, λόγω της φυσικής παρουσίας τοξικών ορυκτών και χημικών ουσιών σε μεγάλα βάθη.
Κι ακόμη, με τα δίκτυα πεπαλαιωμένα, να χάνουν το μισό νερό σε διαρροές. Και με τα αρδευτικά συστήματα ξεπερασμένα, να χάνουν όσο νερό απέμεινε σε εξάτμιση κατά τους θερινούς μήνες.
Και τέλος με το μόνο έργο που θα μπορούσε να δώσει ανάσα για την ύδρευση και την άρδευση της Χαλκιδικής, το φράγμα του Χαβρία, να έχει ακυρωθεί και απενταχθεί για λόγους που αποσιωπώνται από επίσημα χείλη. Οι πιο ενημερωμένοι στην περιοχή μιλούν για ανταγωνιστικά συμφέροντα της εξορυκτικής δραστηριότητας που γειτονεύει με την τοποθεσία όπου επρόκειτο να κατασκευαστεί το φράγμα.
Κι ενώ αυτά τα… ωραία συμβαίνουν σε έναν κάποτε μαγευτικό τόπο που σήμερα τα καλοκαίρια πλήττεται από υπερπληθυσμό, αστικοποίηση, έλλειψη ελεύθερων χώρων, απουσία οδικού και σιδηροδρομικού δικτύου, λειψυδρία και κατάρρευση της πρωτογενούς παραγωγής, η αυτοδιοίκηση, με τις πλάτες της κυβέρνησης, συνεχίζει να εγκρίνει νέες άδειες μεγάλων ξενοδοχειακών μονάδων, επιδεινώνοντας όλα τα προβλήματα.
Μάταια η αντιπολίτευση στο περιφερειακό συμβούλιο ρωτά σε κάθε νέα αίτηση νέας τουριστικής μονάδας αν έχουν εξασφαλιστεί οι πηγές για το νερό που θα χρειαστεί.
Αυτό που συνέβη στη Χαλκιδική, με δυο λόγια, περιγράφεται ως υπέρβαση της φέρουσας ικανότητας του οικοσυστήματος χάριν του κέρδους.
Τη λύση, βέβαια, όταν δεν τη δίνει ο ίδιος ο ένοχος για τον βιασμό της φύσης και την καταστροφή ενός τόπου, τη δίνει από μόνη της η φύση.
Ο κάποτε πανέμορφος και σήμερα υπεραστικοποιημένος και υπεραναπτυγμένος τόπος κατακάηκε πριν λίγες μέρες από μια μεγάλη δασική πυρκαγιά.
Για την οποία, βεβαίως, οι αρμόδιοι δεν απέδωσαν ευθύνες ούτε στην αυθαίρετη γειτνίαση των οικισμών με το δάσος, ούτε στην απουσία πολιτικής πρόληψης και προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, ούτε στην ανυπαρξία έργων αποφυγής ή και μετριασμού μιας κατά τα άλλα αναμενόμενης καταστροφής.
Ευθύνες δεν αποδόθηκαν ούτε στην εφαρμογή του προγράμματος antinero, το οποίο αν και εφαρμόστηκε στο πλαίσιο αντιπυρικής πολιτικής στην περιοχή, εκ του αποτελέσματος απέτυχε παταγωδώς. Αφού η περιοχή της Κασσάνδρας κάηκε από ανάφλεξη, εξ αιτίας πτώσης ξερού δένδρου σε καλώδια δικτύου ηλεκτροδότησης.
Ξεκάθαρη ένδειξη ότι ούτε ο καθαρισμός της καύσιμης ύλης στη δασική περιοχή από τους ιδιώτες που ανέλαβαν το έργο ήταν επαρκής, αφού ευνοήθηκε η γρήγορη μετάδοση της φωτιάς.
Ούτε, όμως, τα καλώδια της ΔΕΔΔΗΕ είχαν υπογειοποιηθεί, σε μια κατοικημένη περιοχή ευάλωτη, λόγω γειτνίασης του δάσους.
Η πυρκαγιά αποδόθηκε από τους αρμόδιους , ως αναμένονταν, στην κλιματική αλλαγή. Και στα… ανίκητα ακραία φαινόμενα που επικρατούσαν τις ώρες της φωτιάς.
Και βέβαια η δεύτερη γραμμή άμυνας μιας κυβέρνησης που, αντί να δίνει τη μάχη της προσαρμογής στις νέες δυσμενείς συνθήκες, δικαιολογείται συνεχώς και επιρρίπτει τις δικές της ευθύνες αλλού, ήταν η υποβάθμιση της καταστροφής.
«Δεν έγινε και τίποτε. 3.000 – 4.000 στρέμματα μόνο κάηκαν»
Κάποιοι, μάλιστα, έσπευσαν και σε οικονομική αποτίμηση της καταστροφής. Την οποία υπολόγισαν σε μόλις 50 εκατομμύρια ευρώ. Όσα, δηλαδή, κόστισε η εφαρμογή του antinero στην περιοχή.
Οπότε «ούτε γάτα, ούτε ζημιά»
Η αλήθεια, βέβαια, για τις ευθύνες για την καταστροφή αντικατοπτρίζεται στα κονδύλια που επενδύθηκαν στην καταπολέμηση των πυρκαγιών. Με το 80% των κονδυλίων να έχει επενδυθεί στην κατάσβεση. Η οποία, αν και ακόμη και σήμερα με ελλείψεις, κυρίως σε εναέρια μέσα, υλοποιείται πάντως με σχετική επιτυχία.
Ενώ ένα μόλις 20% των κονδυλίων επενδύθηκε στην πολύ πιο σημαντική, ως προς τα αποτελέσματα, πρόληψη.
Καθαρισμός των δασών και διαχείριση της καύσιμης ύλης, διάνοιξη αντιπυρικών ζωνών και δασικών δρόμων και υπογειοποίηση των δικτύων ηλεκτρισμού στις ευάλωτες περιοχές, απορρόφησαν ελάχιστα κονδύλια. Και αυτά με αναποτελεσματικό τρόπο. Αφού το δάσος έπρεπε να το διαχειριστούν εξειδικευμένες δασικές υπηρεσίες και όχι ιδιώτες και εργολάβοι.
Γι’ αυτό και τα όποια μέτρα λήφθηκαν δεν απέδωσαν ως προς τον περιορισμό των καταστροφών.Με κορυφαίο χαρακτηριστικό του ελλείμματος στην πρόληψη, να είναι η συνειδητή επιλογή της υποβάθμισης και της υποστελέχωσης των δασικών υπηρεσιών. Με το βάρος της αντιπυρικής πολιτικής να πέφτει αποκλειστικά στο πυροσβεστικό σώμα.
Οι μόνες υπηρεσίες, δηλαδή, που γνωρίζουν το δάσος και τα μυστικά του και μπορούν να παρέμβουν προληπτικά, οι δασικές υπηρεσίες, έχουν τεθεί εκτός της αντιπυρικής πολιτικής.
Ακόμη και το πολυδιαφημισμένο πρόγραμμα antinero, που είχε ως αποστολή ακριβώς την πρόληψη, δεν απέδωσε γιατί στηρίχθηκε σε ιδιώτες και όχι σε στελεχωμένες με έμπειρο επιστημονικά προσωπικό δασικές υπηρεσίες.
Χαρακτηριστικό της υποβάθμισης της δασικής υπηρεσίας στην περιφέρεια Κ. Μακεδονίας είναι ότι οι υπηρεσίες της περιφέρειας αδυνατούν, όπως συνεχώς διαμαρτύρονται, να συνεργαστούν με τις υποστελεχωμένες και υποβαθμισμένες οικονομικά δασικές υπηρεσίες για τον από κοινού σχεδιασμό έργων ορεινής υδρονομίας, για την αντιπλημμυρική προστασία των κατάντη χαμηλών περιοχών. Χωρίς αυτά τα έργα, είναι γνωστό ότι ο όποιος αντιπλημμυρικός σχεδιασμός στις κατοικημένες περιοχές δεν μπορεί να είναι αποτελεσματικός.
Η πυρκαγιά στη Χαλκιδική ήταν προδιαγεγραμμένο ότι κάποτε θα συνέβαινε. Καθώς δεν ήταν παρά το σύμπτωμα της πυκνής αστικοποίησης και μιας ελλιπούς, ως προς την πρόληψη, αντιπυρικής πολιτικής που κάθε χρόνο δοξάζει τους ηρωικούς πυροσβέστες που πράγματι ανταποκρίνονται στην αποστολή τους και συχνά με αυτοθυσία, κινδυνεύοντας και με τη ζωή τους. Από την άλλη, όμως, κάθε χρόνο η αντιπυρική πολιτική που εφαρμόζεται, χωρίς έμφαση στην πρόληψη και χωρίς την επέμβαση στα δάση των δασικών υπηρεσιών, μετρά χιλιάδες στρέμματα καμένα.
Μια τεράστια ζημιά τόσο για την οικολογική ισορροπία, όσο όμως και για την οικονομία του τόπου. Με σπίτια και περιουσίες καμένα και με τις αγροτικές ασχολίες στην ύπαιθρο και στο δάσος χαμένες κάθε καλοκαίρι.
Κι ύστερα αναρωτιόμαστε γιατί η ύπαιθρος ερημοποιείται όχι μόνο περιβαλλοντικά, αλλά και οικονομικά και κοινωνικά. Με την περιφέρεια Κ. Μακεδονίας να πρωταγωνιστεί στο δημογραφικό ζήτημα…
Η πυρκαγιά στη Χαλκιδική θα έχει πολλαπλασιαστικές συνέπειες εξ αιτίας των συνδυασμένων κινδύνων, (compound hazards). Με τους κινδύνους της πλημμύρας, της λειψυδρίας, της διάβρωσης των εδαφών και της ερημοποίησης στις περιοχές της φωτιάς να γιγαντώνονται τα επόμενα χρόνια.
Και βέβαια η πυρκαγιά θα έχει και μια σοβαρή επίπτωση στον ίδιο τον τουρισμό. Καθώς κανείς δεν θα επιθυμεί να παραθερίσει σε μια κάποτε όμορφη, αλλά σήμερα πυρόπληκτη περιοχή, η οποία επιπλέον απειλείται και από πλημμύρες και πλήττεται ήδη και από λειψυδρία.
Γι’ αυτό και πέφτουν στο κενό οι κυβερνητικές δηλώσεις που προσπαθούν να υποβαθμίσουν την καταστροφή. Αφού τα καμένα δάση δεν είναι παρά η αρχή πολλών δευτερογενών καταστροφών. Καθώς «ενός κακού μύρια έπονται».
Δεν φτάνει, δηλαδή, που η ανάπτυξη ήδη είχε υπερβεί τη φέρουσα ικανότητα της Χαλκιδικής. Αυτοδιοίκηση και κράτος δεν έκαναν και τίποτε για να εμποδίσουν μια αναμενόμενη καταστροφή χιλιάδων στρεμμάτων γης. Που τώρα προσπαθούν να πείσουν ότι ήταν… ασήμαντη.
Εντωμεταξύ, οι συνδυασμένοι κίνδυνοι από την πυρκαγιά θα επιδεινώνουν κατά πολύ τη ζωή στον κάποτε όμορφο αυτόν τόπο τα επόμενα χρόνια.
Ένα τόπο που τον κατέστρεψε η ανθρώπινη απληστία, που είναι υπεύθυνη για την υπέρβαση των νόμων της φύσης και για την παραβίαση των κανόνων της βιώσιμης ανάπτυξης.
Τελικά θα συνεχίσουμε να λέμε «σαν τη Χαλκιδική δεν έχει». Για άλλους, όμως, στο εξής λόγους…
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Γιάννης Μυλόπουλος, Καθηγητής Πολυτεχνικής Σχολής, πρώην Πρύτανης ΑΠΘ, Επικεφαλής παράταξης ΑΛΛΑΓΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ Κ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ
