του Αντώνη Ανδρουλιδάκη
Αναπτυξιακού & Κοινωνικού Ψυχολόγου,
Διδάσκοντα Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Neapolis.
Γράφω με ανησυχία γιατί εδώ δεν βλέπουμε «άποψη», βλέπουμε εκτόνωση του τραύματος. Η συντριπτική πλειονότητα αυτών των σχολίων δεν επιχειρηματολογεί. Δεν προσπαθεί να πείσει.
Απλώς "ξερνά".
Ύβρεις, αποανθρωποποίηση («σκουπίδια», «ζώα», «ναυάγια», «ψεκασμένοι», «άπλυτοι», «να τους μαζέψει απορριμματοφόρο»), ειρωνεία, γελοιοποίηση, σεξουαλικοποιημένες προσβολές και γλώσσα γεμάτη βία.
Αυτό είναι κλασική εικόνα μη επεξεργασμένου συλλογικού τραύματος. Όταν ένα τραύμα δεν πενθείται, δεν αναγνωρίζεται, δεν αποδίδεται στην πραγματική του αιτία, μετατρέπεται σε διάχυτο θυμό χωρίς στόχο.
Και βέβαια, ο θυμός δεν στρέφεται προς την εξουσία, στρέφεται προς τον διπλανό ως “εσωτερικό εχθρό”. Ψυχοδυναμικά, εδώ συμβαίνει κάτι πολύ συγκεκριμένο. Η πραγματική πηγή του τραύματος (κράτος, ελίτ, διεθνής υποτέλεια, οικονομική βία, ιστορικές ήττες) είναι πολύ ισχυρή για να αντιμετωπιστεί. Οπότε, ο ψυχισμός αναζητά ασφαλή στόχο και τον βρίσκει στον οικείο Άλλο. Τον αριστερό, τον διαδηλωτή, το «κομμούνι», τον «περίεργο». Και είναι αυτό ακριβώς που ορίζεται ως μετατόπιση της επιθετικότητας.
«Οι αριστεροί», «τα κομμούνια», «τα ζόμπι», «οι άπλυτοι» γίνονται σάκος του μποξ για όλα όσα δεν αντέχει να παραδεχτεί μια κοινωνία για τον εαυτό της.
Δυστυχώς, ο εμφύλιος δεν τελείωσε ποτέ, απλώς μετακόμισε στο Facebook. Οι αναφορές στον Εμφύλιο, στον «Εθνικό Στρατό», στους «ηττημένους», ή στο «συμμοριτοπόλεμο» δεν είναι ιστορικές. Είναι τραυματικές αναμνήσεις που δεν πενθήθηκαν ποτέ.
Στην Ελλάδα δεν υπήρξε συλλογική συμφιλίωση, δεν υπήρξε θεσμική κάθαρση, δεν υπήρξε δικαιοσύνη μνήμης. Αντιθέτως, υπήρξε πλήρης δικαίωση και επιβράβευση των "φιλόδοξων και ιδιοτελών καθαρμάτων" που συνεργάστηκαν με τον κατακτητή.
Το τραύμα κληροδοτήθηκε απο γενιά σε γενιά άλυτο. Έτσι, κάθε φορά που εμφανίζεται πολιτική ένταση επανενεργοποιείται το παλιό μίσος, όχι ως ιδεολογία, αλλά ως συναισθηματικό αντανακλαστικό.
Γι’ αυτό η γλώσσα είναι πρωτόγονη. Δεν μιλά ο ενήλικος πολίτης.
Μιλά το τραυματισμένο παιδί της Ιστορίας.
Αλλά υπάρχει και κάτι άλλο. Η λατρεία της ωμής ισχύος! Είδαμε τα ίδια σχόλια για όσους ανθρώπους ευαισθητοποιήθηκαν με την γενοκτονία του Παλαιστινιακού λαού στη Γάζα. Πρόκειται για τον νέο Θεό. Την ισχύ! Που βέβαια δεν είναι τίποτα περισσότερο από αμυντικός μηχανισμός του ανίσχυρου. Οι πιο αδύναμοι γίνονται πάντα οι πιο φανατικοί πιστοί στη λατρεία της Ισχύος.
Η εξιδανίκευση του Τραμπ, της «σύλληψης», της «γροθιάς», της βίας χωρίς διαδικασία, όπως και του πανίσχυρου Ισραήλ, δεν είναι πολιτική θέση. Είναι ταύτιση με τον θύτη. Όταν κάποιος νιώθει ανίσχυρος, προδομένος, γελοιοποιημένος, κοινωνικά ακυρωμένος, ταυτίζεται ανακουφιστικά με τον δυνατό για να μην νιώθει πλέον θύμα.
Γι’ αυτό ακούμε «μακάρι να έρθει εδώ», «να τους μαζέψουν», «να τους συλλάβουν».
Αυτό δεν είναι δημοκρατικός λόγος. Είναι κραυγή φόβου μεταμφιεσμένη σε σκληρότητα.
Όμως, η αποανθρωποποίηση αυτή είναι το τελευταίο στάδιο πριν τη βία. Όταν μια ομάδα παύει να θεωρείται άνθρωποι και γίνεται «σκουπίδια», «ζώα», «μολυσμένοι» τότε κάθε βία εναντίον της νομιμοποιείται ψυχικά. Και αυτό είναι εξαιρετικά επικίνδυνο.
Όχι γιατί «προσβάλλει». Αλλά γιατί ετοιμάζει το έδαφος.
Το πιο ανησυχητικό είναι ότι στα σχόλια αυτά δεν υπάρχει ίχνος χαράς, έστω με όρους ποδοσφαιρικής ομάδας που νικά, υπάρχει μόνο μίσος. Δεν υπάρχει ανακούφιση, δεν υπάρχει ελπίδα, δεν υπάρχει όραμα. Μόνο χλευασμός, μνησικακία, κενό. Αυτό είναι σημάδι κατάθλιψης σε μανιακή μορφή: γελάω, βρίζω, ειρωνεύομαι για να μη νιώσω πόσο άδειος είμαι.
Η περίπτωση της Καρυστιανού ενεργοποίησε επίσης το ίδιο επαναλαμβανόμενο σχήμα λόγου -με το οποίο μια κοινωνία μαθαίνει να μιλά- που είδαμε να ξεδιπλώνεται στα εμετικά σχόλια για τη Βενεζουέλα ή για την Γάζα: απαξίωση, χλευασμός, ψυχιατρικοποίηση, υποψία σκοπιμότητας. Όπως ο διαδηλωτής βαφτίζεται «πληρωμένος», «άπλυτος» ή «ψεκασμένος», έτσι και η μάνα που πενθεί μετατρέπεται σε «εργαλείο», «πολιτικό σχέδιο», «επικίνδυνη φωνή».
Πρόκειται για ένα "καλούπι λόγου" που αναπαράγεται ξανά και ξανά. Ίδια emojis, ίδιες φράσεις, ίδιες αναφορές, ίδιο μίσος, ίδια “αστεία”. Πρόκειται για ένα απάνθρωπο οικοσύστημα που λειτουργεί αυτο-συντονιζόμενο ως δίκτυο κοινών αντανακλαστικών από επαγγελματίες trolls και χρήσιμους ηλίθιους και ενισχύεται τοξικά από τους αλγόριθμους, μέσα σ' ένα πλαίσιο που νομιμοποιεί τον χλευασμό.
Ο στόχος δεν είναι να αντικρουστεί η αντίθετη άποψη. Ο στόχος είναι να γελοιοποιηθεί («γερόντισσες», «αστρολόγοι»), να ψυχολογικοποιηθεί («υστερική», «χειραγωγούμενη»), να πολιτικοποιηθεί τεχνητά («όργανο», «αριστερή», «ακροδεξιά») και να κουραστεί ο κόσμος. Ο στόχος είναι να αποδομηθεί ηθικά ο φορέας του λόγου.
Αυτό που ενώνει τα σχόλια για τη Βενεζουέλα και την Γάζα με τις επιθέσεις στην Καρυστιανού δεν είναι η πολιτική τους «διαφωνία», αλλά ο φόβος της αυθεντικής μαρτυρίας. Το εδραιωμένο μοτίβο λόγου λειτουργεί ως ασπίδα της εξουσίας: μαθαίνει στην κοινωνία να επιτίθεται σε όποιον θυμίζει ότι η αδικία έχει πρόσωπο και όνομα. Όταν ο πόνος γελοιοποιείται, η λογοδοσία καθίσταται αδύνατη. Και όταν αυτό γίνεται κανονικότητα, η σιωπή παρουσιάζεται ως ωριμότητα.
Αυτό που διαβάζουμε στα κοινωνικά δίκτυα δεν είναι πολιτικός αντίλογος. Είναι το συλλογικό νευρικό ξέσπασμα μιας κοινωνίας που δεν πένθησε τις ήττες της, δεν τιμώρησε τους υπεύθυνους, δεν εμπιστεύεται κανέναν, και φοβάται βαθιά τον ίδιο της τον θυμό. Γι’ αυτό τον στρέφει οριζόντια, στον διπλανό, στον συμπολίτη, όχι κάθετα.
Και ίσως εδώ κρύβεται η μεγαλύτερη ευθύνη όποιου μιλά πολιτικά. Όχι να απαντήσει με ύβρη. Αλλά να δείξει πού πραγματικά πονάει η πληγή.
Γιατί όταν μια κοινωνία βρίζει ασταμάτητα, δεν είναι δυνατή.
Είναι τραυματισμένη και αφρόντιστη. Κι αν δεν τολμήσει να το δει, ο θυμός της θα συνεχίσει να τρώει τα σωθικά της, μέχρι να μη μείνει τίποτα κοινό.
μέσω dromosanoixtos.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου