Ή πώς να σταματήσετε να ανησυχείτε και να αγαπήσετε την αναταραχή;
Το φόρουμ συζήτησης του Βαλντάι αποτελεί το σημαντικότερο του είδους του στη Ρωσία και ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα διεθνώς. Συγκεντρώνοντας συνομιλητές ιδίως από τον αναδυόμενο κόσμο (αν και όχι μόνο) προσφέρει σε μεγάλο βαθμό την εναλλακτική προσέγγιση στην κυρίαρχη «δυτική» ανάλυση. Η έκθεση των φετινών συμπερασμάτων φέρει έναν εξαιρετικώς ενδιαφέροντα τίτλο: «Δρ. Χάος ή πώς να σταματήσετε να ανησυχείτε και να αγαπήσετε την αναταραχή». Ομολογουμένως θυμίζει ο τίτλος τον μεγάλο τιμονιέρη (μεγάλη αναταραχή, θαυμάσια κατάσταση) αλλά ξεκινά με τα θεατρικά λόγια του Άμλετ:
Our wills and fates do so contrary runThat our devices still are overthrown;Our thoughts are ours,their ends none of our own.
Ο νόμος των ακούσιων συνεπειών, η αγάπη για την αναταραχή, η υπαρξιακή αναζήτηση και το θέατρο στην υπηρεσία των διεθνών σχέσεων. Η έκθεση συμπεριλαμβάνει μερικά πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία. Σταχυολογούμε ορισμένα εξ αυτών, τα οποία μας εισάγουν στο σκεπτικό της έκθεσης, που με τη σειρά της εκφράζει σε σημαντικό επίπεδο την ανάλυση τού ρωσικού κατεστημένου: «Για διαφόρους λόγους, συμπεριλαμβανομένων ιδεολογικών, πολιτικών και οικονομικών, πολλοί είχαν καταλήξει να πιστεύουν μέχρι το τέλος του προηγούμενου αιώνα ότι τα ιδανικά μιας φιλελεύθερης παγκόσμιας τάξης έπρεπε να διέπουν τον τρόπο με τον οποίο μοιραζόμαστε αυτόν τον πλανήτη… Περιττό να πούμε ότι αυτό έχει αποδειχθεί ψευδαίσθηση… μπορεί κανείς να υποστηρίξει ότι το σημερινό σύστημα εμπορικών και οικονομικών δεσμών, στρατιωτικών και πολιτικών περιορισμών είναι πιο ανθεκτικό από ό,τι θα μπορούσαν να φανταστούν οι δημιουργοί του…
Ωστόσο, η γραμμή μεταξύ ανθεκτικότητας και ευθραυστότητας παραμένει θολή… Από μόνη της, η πολυπολικότητα παρουσιάζει ένα περιβάλλον που είναι λιγότερο γραμμικό και προσφέρει πολύ μεγαλύτερη μεταβλητότητα, αλλά δεν πρέπει να θεωρείται ότι σχηματίζει μια νέα τάξη από μόνη της… Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι σημερινές αλλαγές είναι βαθιές και λαμβάνουν χώρα σχεδόν σε όλους τους τομείς. Τούτου λεχθέντος, δεν μπορούν να θεωρηθούν ως έκφραση της σκόπιμης βούλησης κάποιου, αλλά θα πρέπει μάλλον να θεωρηθούν ως μια σειρά διαδικασιών που ήταν αρκετά προβλέψιμες και φυσικές. Μπορούμε να φτάσουμε στο σημείο να υποστηρίξουμε ότι καμία δύναμη στον σημερινό κόσμο δεν είναι πρόθυμη ή δεν έχει την ικανότητα να ανατρέψει τα πάντα… Ένα πολυκεντρικό διεθνές σύστημα, υποστηριζόμενο από ελέγχους και ισορροπίες, δεν έχει υλοποιηθεί. Κανένας μεμονωμένος παράγοντας δεν είναι πλέον ικανός να διατηρήσει την τάξη σε περιφερειακές και τοπικές κρίσεις…
Το ισχύον σύστημα δεν είναι υπερβολικά άδικο για κανέναν από τους σημαντικότερους παράγοντες· Με άλλα λόγια, δεν είναι τόσο δυσλειτουργικό ώστε να απαιτεί επαναστατικές λύσεις… Φαίνεται ότι η εποχή των μεγάλων ιδεών, των γενικών θεωριών, των περιεκτικών προγραμμάτων και των μεγάλων προσδοκιών έχει τελειώσει. Ένας κατακερματισμένος και εξαιρετικά ετερογενής κόσμος δεν ευνοεί πλέον σαρωτικές γενικεύσεις ή μονοσήμαντα σχέδια».
Το νόημα της έκθεσης το αναλύει ένας από τους πλέον σημαντικούς συν- συγγραφείς της, ο Φιοντόρ Λουκιάνοφ, επικεφαλής του Συμβουλίου Εξωτερικής και Αμυντικής Πολιτικής της Ρωσίας. Επιπλέον είναι αρχισυντάκτης του Russia in Global Affairs, του πλέον έγκριτου περιοδικού διεθνών σχέσεων της Ρωσίας. Με άλλα λόγια πρόκειται για μια βαθιά επιδραστική και συστημική φωνή στη Ρωσία. Ο Λουκιάνοφ σχολιάζοντας την έκθεση του Βαλντάι εισάγει ένα βασικό διαιρετικό σημείο: οι αλλαγές είναι ριζικές και συχνά επικίνδυνες αλλά δεν είναι επαναστατικές, επειδή παρότι το σύστημα σαπίζει δεν είναι αφόρητο για κανέναν από τους παίκτες- κλειδιά ώστε να επιδιώκουν την ανατροπή του. το σύστημα έχει γίνει πολύ σύνθετο για να το ανατρέψουν οι «από πάνω».
Και παρότι δεν είναι τόσο ισχυροί ώστε να το επιβάλλουν, οι «από κάτω», η παγκόσμια πλειοψηφία δεν επιδιώκει την ανατροπή του. Το παγκόσμιο σύστημα «λυγίζει» αλλά δε σπάει όχι γιατί υπάρχει νοσταλγία για την εποχή της κυριαρχίας της «Δύσης» αλλά επειδή η ανατροπή του σημερινού διεθνούς συστήματος συνιστά μια πολύ σύνθετη διαδικασία. Υπάρχει πολλή θεατρικότητα στο διεθνές επίπεδο αλλά στην πραγματικότητα, η διάθεση για μεγάλες ρήξεις παραμένει περιορισμένη. Ο Λουκιάνοφ προβλέπει έναν 21ο αιώνα παρόμοιο με τον 18ο.
Πολλές συγκρούσεις, όχι τόσο σταθερή δομή στο διεθνές σύστημα όσο μεταβαλλόμενες ισορροπίες αλλά όχι ολοκληρωτικές και ιδεολογικές συγκρούσεις όπως εκείνες του 20ου αιώνα. Ακόμα περισσότερο, μπροστά μας υποστηρίζει, ανοίγεται το άγνωστο: το φιλελεύθερο διεθνές σύστημα έχει παρέλθει αλλά το τι επίκειται δεν μπορούμε να το μαντέψουμε. Σε μια πρόσφατη συνέντευξή του δήλωσε το εξής πολύ ενδιαφέρον: «Σε έναν πολυπολικό κόσμο δεν υπάρχουν καθολικοί κανόνες και ιδεολογία, όλα αποφασίζονται με βάση συγκεκριμένες συμφωνίες μεταξύ χωρών ή ομάδων χωρών και το αποτέλεσμα των συμφωνιών σε κάθε περίπτωση εξαρτάται από την ισορροπία δυνάμεων και την ιδιαιτερότητα των πολιτικών πολιτισμών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, εξακολουθούν να είναι η πιο ισχυρή χώρα στον κόσμο, έχουν καλές πιθανότητες να επιτύχουν τους στόχους τους σε έναν πολυπολικό κόσμο».
Πρόκειται για μια εμβριθή και ειλικρινή ανάλυση. Η Ρωσία και όχι μόνο (σε μεγάλο βαθμό και η Κίνα) δεν κομίζουν καμία επαναστατική αλλαγή για την αρχιτεκτονική του σύγχρονου κόσμου. Κάτι τέτοιο θα ήταν αδύνατο ακόμα και λόγω των εσωτερικών τους οικονομικών και κοινωνικών συσχετισμών. Το ρωσικό ΑΕΠ έχει γνωρίσει μια εκρηκτική άνοδο από το 1990 έως σήμερα σε απόλυτους αριθμούς όπως δείχνουν τα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας. Ακόμα και μέσα στα χρόνια του πολέμου, εν πολλοίς και χάρη σε αυτόν, μεγεθύνθηκε κατά 4,1% το 2023 και 4,3% το 2024. Το κατά κεφαλή ΑΕΠ, από 4515,5 δολάρια το 1998 έφτασε τα 11.043,3 δολάρια το έτος 2024.
Για την Κίνα τα στοιχεία είναι ακόμα πιο εντυπωσιακά. Αρκεί το δεδομένο ότι αποτελεί την ισχυρότερη (με βάση την αγοραστική δύναμη του ΑΕΠ) οικονομική δύναμη ή τη δεύτερη ισχυρότερη με βάση το ονομαστικό ΑΕΠ.
Το κοινωνικό συμβόλαιο και στις δύο περιπτώσεις βασίζεται στο ότι το γενικό επίπεδο ζωής και ασφάλειας των πολιτών βελτιώνεται. Δεν είναι τυχαίο ότι η μεν Ρωσία αρνείται να προβεί σε γενική επιστράτευση, επιλογή η οποία θα αναστάτωνε την ευαίσθητων ισορροπιών ρωσική κοινωνία, η δε Κίνα παραμένει πολύ προσεκτική ιδίως όσο εξοπλίζεται, ως προς το να ανοίξει το θέμα της Ταϊβάν στρατιωτικώ τω τρόπω παρά τις προκλήσεις από τις ΗΠΑ και την προφανή τους προετοιμασία για μια στρατιωτική αναμέτρηση εναντίον της. Επαναστατικές αλλαγές, τόσο στο διεθνές όσο και στο εσωτερικό περιβάλλον δε συμβαδίζουν προφανώς με τις επιδιώξεις κοινωνιών οι οποίες αντιλαμβάνονται ότι βρίσκονται σε ανοδική πορεία εντός και χάρη σε ένα δεδομένο κοινωνικό και οικονομικό σύστημα (παρότι η ανοδική πορεία δεν αποτελεί από μόνη της και σε κάθε περίπτωση, εγγύηση για μη ριζοσπαστικές μεταβολές).
Ακόμα και η πλέον ριζοσπαστική δύναμη στα διεθνή εκ των BRICS, η Νότια Αφρική έχει δει το ΑΕΠ της από 126,05 δις. δολάρια το 1990 να ανέρχεται στα 400,26 δις. δολάρια το 2024. Δεν πρόκειται για κοινωνίες προφανώς ενθουσιασμένες με το παρόν μοντέλο. Η κοινωνική δυσθυμία ή αλλιώς η δυσθυμία σε διευρυμένα κοινωνικά στρώματα είναι παρούσα. Το γεγονός όμως ότι μοχλεύεται έστω με άνισο τρόπο ένας διευρυνόμενος πλούτος, κρατά μια ορισμένη σταθερότητα στο εσωτερικό τους.
Ένας γενικευμένος πόλεμος, μια ολοκληρωτική σύγκρουση τύπου Α’ και Β’ παγκοσμίου πολέμου προφανώς θα φέρει όλο τον πλανήτη αν χρησιμοποιηθούν πυρηνικά όπλα ή κάποιες από τις εμπλεκόμενες δυνάμεις αν δε χρησιμοποιηθούν, σε συνθήκες κατάρρευσης.
Η ανάλυση ωστόσο δε σταματά εκεί. Έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον η αντίληψη του γεγονότος ότι ενώ οι ελίτ δεν ασκούν την επιρροή την οποία ασκούσαν κάποτε, ούτε και έχουν την ίδια ισχύ, το σύστημα διατηρείται δεδομένου ότι οι λαοί, οι κοινωνικές δυνάμεις που θα μπορούσαν εκ της θέσης τους, δεν έχουν τη διάθεση να επαναστατήσουν εναντίον του. Θα μπορούσε να θεωρηθεί και ως μια γκραμσιανή (αν)ισορροπία. Ο νόμος των τεράτων από τη μια αλλά και των ακούσιων συνεπειών από την άλλη.
Το γεγονός ότι καμία από τις ισχυρότερες δυνάμεις και από τις ελίτ δε θέλει να ξεθεμελιώσει το διεθνές σύστημα δεν αναιρεί ότι αυτό ακριβώς μπορεί να συμβεί. Στις παραμονές, ακόμα και λίγο μετά την έναρξη του «Μεγάλου Πολέμου», τα επιτελεία περίμεναν το τέλος του πολέμου εντός λίγων μηνών. Όταν το τέλος του πολέμου ήρθε, τα σύνορα και τα καθεστώτα είχαν σαρωθεί.
Η Ρωσία και η Κίνα θα κάνουν ό,τι μπορούν για να αποφύγουν έναν γενικευμένο πόλεμο ακόμα και έναν μεγάλο πόλεμο περιφερειακού επιπέδου. Η στάση τους ακόμα και στο ζήτημα του Ιράν είναι χαρακτηριστική, υπό την έννοια ότι η αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν θα είναι καταστροφική για τις ίδιες αλλά ταυτοχρόνως προσπαθούν με κάθε τρόπο να αποφύγουν μια άμεση αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ ή με το Ισραήλ. Ο μεγάλος προβοκάτορας όμως βρίσκεται στην άλλη πλευρά. Οι ΗΠΑ και η «Δύση» επίσης δεν επιδιώκουν έναν ολοκληρωτικό πόλεμο, ούτε μια πλήρη αποδόμηση της διεθνούς αρχιτεκτονικής, ωστόσο αυτά ακριβώς διακινδυνεύουν σε περιφερειακή ή και ευρύτερη κλίμακα. Με άλλα λόγια μπορεί να δούμε μια σύγκρουση μεταξύ όσων αναγιγνώσκουν την κατάσταση με όρους 18ου αιώνα και εκείνων που βλέπουν την κατάσταση με όρους τελών 20ου αιώνα.
Το γεγονός ακόμα χειρότερα, ότι η αντιπαράθεση είναι ενδοκαπιταλιστική και με τους λαούς να μην είναι πιεστικοί από κοινωνικής απόψεως σε σημαντικό βαθμό, οδηγεί σε ακόμα μεγαλύτερη αποχαλίνωση τις εξουσιαστικές ελίτ. Ο Σαίξπηρ ο οποίος παρατίθεται στην αρχή της έκθεσης είναι καίριος και δυσοίωνος: ελέγχουμε τις σκέψεις μας αλλά όχι τα αποτελέσματά τους.
EIKONA: Άμλετ του Eraclis Aristidou
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου