Η πραγματικότητα της σχέσης Τουρκίας-Ισραήλ

του Γιάννη Χουβαρδά

Δρ Διεθνών Σχέσεων

Οι Ισραηλινές επιθέσεις σε στόχους που αφορούν την Τουρκική στρατιωτική ισχύ στη Συρία αναθερμαίνουν τη συζήτηση για τη σχέση Άγκυρας-Τελ-Αβίβ. Δύο αφηγήσεις ξεχωρίζουν για το θέμα. Η κυρίαρχη βλέπει στη σχέση των δύο χωρών μόνο αντιθέσεις, προβάλλοντας τη σχέση Ελλάδας-Ισραήλ ως αντίβαρο στην Τουρκία. Η άλλη λειτουργεί υποστηρικτικά σε πολιτικές που θέλουν τη διεύρυνση των συνεργασιών της χώρας μας και με παράγοντες εκτός των σχημάτων που μετέχει το Τελ-Αβίβ, απομονώνοντας τις συγκλίσεις αυτού με την Άγκυρα. Η μονομέρεια κυριαρχεί και στις δύο περιπτώσεις, κρύβοντας την ουσία. Το αποτέλεσμα είναι μία σκέτη πολιτική εργαλειοποίηση του ζητήματος. Ως συνέπεια, η κοινωνία προσλαμβάνει την Τουρκοϊσραηλινή σχέση μέσω παραμορφωτικών φακών.

Αντίθετα, μία ολιστική προσέγγιση απαιτεί την αντιμετώπιση της σχέσης Τουρκίας-Ισραήλ ως προϊόν των στρατηγικών τους. Τα συμφέροντα του κυρίαρχου τμήματος της αστικής τάξης σε κάθε χώρα (τα οποία βαφτίζονται και επιβάλλονται ως εθνικά) κατά την εξέλιξη των πιέσεων που ασκούνται στη διεθνή της θέση, αποτελούν την ουσία του θέματος και γι’ αυτό πρέπει να αποτελούν τη βάση των αναλύσεων που αναζητούν την αλήθεια. Οι αλλαγές στη διεθνή κατανομή ισχύος και στη σχέση του Ισραήλ και της Τουρκίας με τις ΗΠΑ είναι δύο ακόμη πλευρές που οφείλουν να απασχολούν, καθώς οι δύο χώρες διατηρούν ισχυρές εξαρτήσεις από τις τελευταίες και υφίστανται τους περιορισμούς της πρώτης. Υπό αυτό το πρίσμα, η παρούσα ανάλυση συνδέει την πραγματικότητα της σχέσης Τουρκίας-Ισραήλ με τις αντιθέσεις και τις συγκλίσεις τους στα σημαντικότερα στρατηγικά τους ζητήματα.

Όσον αφορά την ουσία, η σχέση Ισραήλ-Τουρκίας είναι κυρίως ανταγωνιστική. Η άρχουσα τάξη του Ισραήλ «χρειάζεται» μία κρατική βάση αντίστοιχης δύναμης με τη διεθνή οικονομική ισχύ της, που θα μειώνει την τρωτότητα που δημιουργούν στην κερδοφορία της και στη θέση της στη διεθνή αγορά οι αλλαγές σε άλλες χώρες παρουσίας της. Η αντίστοιχη τάξη της Τουρκίας «επείγεται» για την μείωση της ενεργειακής της τρωτότητας και μία πυρηνική θέση στις διεθνείς εφοδιαστικές αλυσίδες, νιώθοντας ανασφαλής για τη συνέχιση της τάσης ανόδου της στην κατηγορία των μεγάλων βιομηχανικών & τεχνολογικών δυνάμεων. Η συνθήκη που ικανοποιεί τις «ανάγκες» της κάθε μίας είναι η λειτουργία του κράτους τους ως κύριου κόμβου εφοδιασμού και ενέργειας και βασικού ελεγκτή κρίσιμων για τη διεθνή οικονομία ζωνών στην Άφρο-Ευρασία (ύδωρ, μεταφορές, ενεργειακές και τεχνολογικές πρώτες ύλες). Μία κατάσταση που μπορεί να γίνει πραγματικότητα για μόνο μία από τις δύο χώρες. Έτσι, η σχέση τους καθορίζεται από τα επί της αρχής αντιπαραθετικά στρατηγικά συμφέροντα τους.

Σήμερα, οι σχετικές αντιθέσεις τους δείχνουν να έχουν ωριμάσει. Ισραήλ και Τουρκία πρωταγωνιστούν σε ανταγωνιστικά σχέδια για την ενεργειακή, βιομηχανική/τεχνολογική και εμπορική ολοκλήρωση της περιοχής που βρίσκεται στον άξονα Αδριατική-Ινδία. Το πρώτο προωθεί τον αγωγό EastMed για την εξαγωγή φυσικού αερίου από την Αν. Μεσόγειο στην Ευρώπη, το καλώδιο GSI για την ηλεκτρική ένωση της τελευταίας με τη δυτική Ασία και την οδό IMEC για την εμπορική σύνδεση της ΕΕ με την Ινδία. Η δεύτερη στηρίζει την εξαγωγή υδρογονανθράκων στην Ευρώπη μέσω αγωγών από την Αραβική χερσόνησο και το Ιράκ, τη μεταφορά του φυσικού αερίου της Αν. Μεσογείου στην ΕΕ δια της Τουρκικής επικράτειας και τις οδούς MC και NDR για την εμπορική σύνδεση των Ευρωπαϊκών κρατών με την κεντρική Ασία και τον Περσικό Κόλπο. Ακόλουθα, η σύγχρονη Τουρκοϊσραηλινή σχέση χαρακτηρίζεται από συγκρούσεις για τη χάραξη εμπορικών οδών και την κατανομή των πρώτων υλών, των αγορών και των πλουτοπαραγωγικών πηγών που αυτά συνεπάγονται.

Σε αυτή τη βάση, Τελ-Αβίβ και Άγκυρα σταθερά ανταγωνίζονται για ισχύ. Τα αντικρουόμενα τους συμφέροντα ωθούν το κάθε ένα να ζητά τη βελτίωση της θέσης του στις περιφερειακές ισορροπίες έναντι του άλλου, έστω και αν αυτή η αναζήτηση είναι διαφορετικής έντασης σε κάθε χρονική συγκυρία. Το πρώτο διεκδικεί γραμμές επικοινωνίας με την Ευρώπη/Δύση, στρατηγικό βάθος στην Αν. Μεσόγειο και πρόσβαση σε στρατηγικά σημεία και περάσματα του Λεβάντε, της Μεσοποταμίας και της Ερυθράς Θάλασσας, αλλά και τη μόνιμη υπεροχή του σε οπλικά συστήματα στη δυτική Ασία. Η δεύτερη λειτουργεί ως πολυπεριφερειακή δύναμη (κάτι ενδιάμεσο μεταξύ μεγάλης και περιφερειακής δύναμης), επιδιώκοντας σημαίνοντα ρόλο σε θέματα ασφάλειας στους άξονες Αν. Ευρώπη-Κεντρική Ασία και Κόλπος του Άντεν-Βαλτική, αλλά και στρατηγικό βάθος σε Αν. Μεσόγειο, Λεβάντε και Μεσοποταμία, πρόσβαση σε στρατηγικά περάσματα και σημεία σε Αραβική Χερσόνησο και Κέρας της Αφρικής και γραμμές επικοινωνίας με την Κασπία, τον Περσικό Κόλπο και την Ερυθρά Θάλασσα. Επομένως, η άσκηση επιρροής στη δυτική Ασία αποτελεί μία μόνιμη πηγή διαφωνιών μεταξύ του Ισραήλ και της Τουρκίας.

Ένα ζήτημα που σήμερα φαίνεται να φτάνει σε σημείο βρασμού. Ο βαθμός ισχύος που αξιώνουν πλέον στην περιοχή οι δύο χώρες προκαλεί τον στρατιωτικό τους ανταγωνισμό. Το Ισραήλ επιδιώκει να καταστεί περιφερειακός ηγεμόνας, αποπειρόμενο να επεκταθεί και πέραν των Παλαιστινιακών εδαφών, προς το Λίβανο και τη νότιο Συρία, αλλά και μέσω συνεργασιών με την Ελλάδα, την Κύπρο, τα ΗΑΕ, την Ινδία, τη de facto αυτοκυβέρνητη Σομαλιλάνδη. Η Τουρκία επιχειρεί την αναβάθμιση της σε μεγάλη δύναμη και τη συγκρότηση δικής της σφαίρας προνομιακής επιρροής, διευρύνοντας τις στρατιωτικές της επιχειρήσεις και πέραν της Κύπρου, προς τη Συρία, τη Λιβυή, το Ιράκ, αλλά και δια των συμμαχιών της με το Κατάρ, τη Σομαλία, το Αζερμπαϊτζάν και το Πακιστάν. Την ίδια ώρα Αίγυπτος, Σαουδική Αραβία και άλλες μοναρχίες του κόλπου αποτελούν στόχο προσέγγισης των δύο χωρών. Συνεπώς, η χάραξη σφαιρών επιρροής στη δυτική Ασία αποτελεί το φόντο στην κλιμάκωση της διαμάχης τους.

Καταλύτης είναι η αλλαγή καθεστώτος στη Συρία. Η τελευταία είχε ως συνέπεια η επιρροή του Ιράν και της Ρωσίας να υποχωρήσει στο Λεβάντε, αδυνατίζοντας ένα σημαντικό στοιχείο περιορισμού της διαμάχης Τουρκίας-Ισραήλ. Αντίθετα ανέκυψαν νέα κίνητρα γι’ αυτή, καθώς δημιουργήθηκαν κενά ισχύος που οδηγούν στην επαναχάραξη ενεργειακών και εμπορικών οδεύσεων και στην ανακατανομή των δυνατοτήτων προβολής στρατιωτικής ισχύος ευρύτερα στην περιοχή. Σε αυτό το έδαφος η Τουρκία κεφαλαιοποιεί τη σχέση της με την νέα πολιτική τάξη στη Συρία και τη νέα κατάσταση στο Λίβανο, διασφαλίζοντας τον κρίσιμο λόγο στη λήψη αποφάσεων στην πρώτη και ερείσματα στον δεύτερο. Το Ισραήλ αντίστοιχα αξιοποιεί την αδυναμία της κυβέρνησης στη Συρία και την αποδυνάμωση της Χεσμπολά στον Λίβανο, δημιουργώντας μία ζώνη «ασφαλείας» στο νότιο τμήμα της πρώτης και επεκτείνοντας τα εδάφη που κατέχει στον δεύτερο. Οι δύο χώρες κινούνται για την επέκταση και την θωράκιση των σφαιρών επιρροής τους, οι οποίες και συναντιούνται, καθώς η Τουρκική σφαίρα κατεβαίνει από το βορά και η Ισραηλινή ανεβαίνει από το νότο. Ως εκ τούτου, τα μεταξύ τους στρατιωτικά επεισόδια εντείνονται.

Επιπλέον, τα τελευταία τροφοδοτούνται από την πολιτική των ΗΠΑ. Η φθορά της πρωτοκαθεδρίας τους, η ανάγκη μετατόπισης του κέντρου βάρους της πολιτικής τους στον Ινδοειρηνικό και επακόλουθη τάση τους να μεταφέρουν το «βάρος» του ελέγχου της δυτικής Ασίας για λογαριασμό τους σε τοπικούς συμμάχους τους είναι η αιτία. Η μειωμένη δυνατότητα αλλά και η αυξημένη ανάγκη της Ουάσιγκτον να χαλιναγωγήσει το Ισραήλ και την Τουρκία την ωθεί σε λογικές «διαίραιε και βασίλευε» και στην εργαλειοποίηση των αντιθέσεων τους, προσδοκώντας οι δύο χώρες να εξυπηρετήσουν τελικά τα συμφέροντα της. Οι ΗΠΑ αξιοποιούν τις περιφερειακές ισορροπίες για την προώθηση μίας αρχιτεκτονικής με κάστρο και οικονομικό πυρήνα (κεντρικό κόμβο εμπορίου/ενέργειας) το Ισραήλ, αλλά και με συμπληρωματικούς πύργους και κόμβους τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία. Το αποτέλεσμα είναι η μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων για το Τελ-Αβίβ και την Άγκυρα και η «διευκόλυνση» της ώθησης τους σε εξισορροπητικές κινήσεις μεταξύ τους, ιδίως στο φόντο της αποδυνάμωσης της περιφερειακής επιρροής ανταγωνιστών της αρχιτεκτονικής των ΗΠΑ ή/και δικών τους (Μόσχα, Τεχεράνη). Σε αυτό το φόντο, οι τριβές μεταξύ της Τουρκίας και του Ισραήλ γίνονται πιο πυκνές και οξείες.

Ωστόσο, η πολιτική των ΗΠΑ είναι και το πλέον περιοριστικό στοιχείο στην Τουρκοϊσραηλινή διαμάχη. Η Ουάσιγκτον παραμένει ικανή να επιβάλλει σημαντικούς περιορισμούς σε Άγκυρα και Τελ-Αβίβ, συγκρατώντας τις αντιθέσεις τους από το να απειλήσουν τον έλεγχο της στη δυτική Ασία. Μάλιστα η αποτυχία της επίθεσης της στο Ιράν και ο Ρωσοουκρανικός πόλεμος με τα κέρδη της Μόσχας, επιτείνουν την ανάγκη της για ύφεση στους ανταγωνισμούς μεταξύ των συμμάχων τη και για τη μεγαλύτερη συστράτευση αυτών στην προάσπιση της πρωτοκαθεδρίας της στο ιμπεριαλιστικό σύστημα. Άλλωστε διαθέτει την αναγκαία ευελιξία για να τροποποιήσει την τοπική της αρχιτεκτονική, με σκοπό να εξισορροπήσει την επιρροή του Ιράν στο Ορμούζ, τη Ρωσική πρόοδο στην Ουκρανία και τις ενεργειακές πιέσεις που θέτει η νέα κατάσταση. Αυτό δείχνει η στήριξη της στη Συμφωνία της Μέκκα, στην αναβάθμιση της Νατοϊκής θέσης της Τουρκίας, στην επάνοδο των σχεδίων για χερσαίους αγωγούς ενέργειας από τη δυτική Ασία στην Ευρώπη, αλλά και η επιβεβαίωση της ενεργειακής σημασίας των Στενών και της Ανατολίας. Σε αυτή τη βάση, το περιφερειακό πλαίσιο των ΗΠΑ θέτει και τα όρια της Τουρκοϊσραηλινής κλιμάκωσης.

Επίσης, όρια επιβάλλουν και οι περιφερειακές ισορροπίες. Η επιρροή που διατηρούν Ιράν και Ρωσία στο Λεβάντε και σε άλλες περιοχές ενδιαφέροντος της Τουρκίας και του Ισραήλ είναι επικίνδυνη για τα συμφέροντα τους. Το δίκτυο περιφερειακών συμμάχων του Ιράν εμποδίζει την επέκταση των σφαιρών επιρροής τους και υπονομεύει τη συνοχή αυτών, καθώς δρα ανάμεσα τους και κοντά στα σύνορα ή σε ζωτικές οδούς εφοδιασμού τους. Η Ρωσία είναι στενός εταίρος του Ιράν και η ατζέντα της υπονομεύει αυτή των δύο χωρών, παρά τις συνεννοήσεις που επιτυγχάνει μαζί τους. Η ισχύς που δημιουργεί η συνεργασία Μόσχας και Τεχεράνης παραμένει πολύ μεγαλύτερη απειλή για τα συμφέροντα της Άγκυρας και του Τελ-Αβίβ απ’ ότι οι μεταξύ τους αντιθέσεις, καθιστώντας πιο επείγουσα την εξισορρόπηση της. Μάλιστα όλα αυτά αποκτούν νέα δυναμική στο φόντο των κερδών που έχουν Ιράν και Ρωσία στους εν εξελίξει πολέμους. Συνακόλουθα, η δυναμική της διαμάχης Τουρκίας-Ισραήλ περιορίζεται από τον ανταγωνισμό τους με τη Ρωσία και το Ιράν.

Σε αυτό το έδαφος, οι προϋποθέσεις για συνεννοήσεις ή συνεργασίες μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας είναι υπαρκτές. Η μία χώρα μπορεί να αξιοποιήσει την άλλη εναντίον της Μόσχας και της Τεχεράνης, όπως αποκάλυψε η συνεργασία των υπηρεσιών ασφαλείας τους κατά την ανατροπή της κυβέρνησης Άσαντ στη Συρία. Οι δυο τους όμως λειτουργούν και συμπληρωματικά στην αρχιτεκτονική των ΗΠΑ, κάτι που αποκαλύφθηκε στη συνεργασία των ραντάρ και των αντιαεροπορικών συστημάτων που βρίσκονται στα εδάφη τους κατά την κορύφωση των δύο προηγούμενων πολέμων κατά του Ιράν. Οι συναντήσεις στρατιωτικών αξιωματούχων τους για τη διαχείριση των εντάσεων τους στη Συρία και ο διορισμός νέου διπλωματικού επιτετραμμένου από το Ισραήλ στην Τουρκία στις 10 Σεπτεμβρίου επιβεβαιώνουν ότι το παρόν στάδιο υλοποίησης των στρατηγικών τους δε συνεπάγεται αυτόματα και την πλήρη ρήξη στη σχέση τους. Αντίθετα, πεδία σύγκλισης εξακολουθούν να υπάρχουν μεταξύ τους.

Μάλιστα, αυτά αφορούν και τις ροές εμπορίου και ενέργειας. Συγκεκριμένα, η ενεργειακή ασφάλεια του Ισραήλ υπηρετείται από τη θέση της Τουρκίας ως κόμβο διαμετακόμισης πετρελαίου από την Κασπία. Το 2025 το πρώτο έλαβε περίπου το 45% της πετρελαϊκής του κατανάλωσης, μέσω της δεύτερης (λιμένας Τσεϊχάν) και τον αγωγό Μπακού-Τιφλίδα-Τσεϊχάν (μάλιστα οι ποσότητες που έλαβε ήταν 31% μεγαλύτερες από το 2024), ενώ το πετρέλαιο προσέγγιζε το 40% της συνολικής πρωτογενούς ενεργειακής τροφοδοσίας του. Αντίστοιχα, η πρόσβαση της Τουρκίας σε καίριες οδούς εφοδιασμού έχει επιτευχθεί και χάριν της θέσης του Ισραήλ ως κόμβου μεταξύ Ασίας-Ευρώπης. Μετά τη φραγή των χερσαίων οδών σε Λεβάντε και Μεσοποταμία, αποτέλεσμα των πολέμων της δεκαετίας του 2010, και μέχρι πρόσφατα, η Τουρκία ωθούσε το εμπόριο της στην Ασία δια των Ισραηλινών λιμένων (Χάιφα). Επιπρόσθετα, η καπιταλιστική ανάπτυξη στις δύο χώρες ενισχύεται από τις εμπορικές τους σχέσεις. Οι εισαγωγές του Ισραήλ από την Τουρκία επιβιώνουν και σήμερα, αν και μειούμενες, κυμαινόμενες στα 2,019 δις$ το 2024 και στα 924,1 εκ$ το 2025. Τέλος, η θέση τους στο Δυτικό πλαίσιο υποστηρίζεται όσο περισσότερη ασφάλεια «δημιουργούν» η κάθε μία για την άλλη. Η Άγκυρα αποκτά αξιοπιστία ως διαμετακομιστής ενέργειας, διότι δεν πλήττει ενεργειακά το Τέλ-Αβίβ παρά τη ρητορική επίθεση εναντίον του για τη γενοκτονία στη Γάζα. Το Τελ-Αβίβ επιβεβαιώνεται ως αναγκαίος εμπορικός κόμβος, καθώς έχει διευκολύνει την Άγκυρα σε δύσκολες στιγμές παρά την κριτική που της ασκεί για αντισημιτισμό. Επακόλουθα, οι δυνατότητες συνεργασίες των δύο χωρών σε θέματα ουσίας δεν έχουν εκλείψει.

Σε αυτό το πλαίσιο, μία ελεγχόμενη όξυνση είναι η πιο πιθανή εξέλιξη μεσοπρόθεσμα στην Τουρκοϊσραηλινή σχέση. Οι αντιθέσεις των δύο χωρών για τη θέση τους στις εφοδιαστικές οδούς και τον έλεγχο οικονομικών συντελεστών, και κατ’ επέκταση για την κατανομή σφαιρών επιρροής στη δυτική Ασία, θα αποτελούν μόνιμη πηγή έντασης, την οποία θα ενισχύουν τα κενά ισχύος που υπάρχουν στην περιοχή και η μείωση της ικανότητας της Ουάσιγκτον στον έλεγχο της συμπεριφοράς τους. Οι ΗΠΑ όμως παραμένουν ικανές να θέτουν στις δύο χώρες κρίσιμους περιορισμούς, οι οποίοι αυξάνονται από τις αντιθέσεις των αυτών με χώρες εκτός Δυτικού πλαισίου (Ιράν Ρωσία), ευνοώντας τη συνεργασία τους με σκοπό την ασφάλεια του τελευταίου, μεταξύ άλλων και στην ενεργειακή ασφάλεια, στην πρόσβαση σε οδούς εμπορίου, στην οικονομική ανάπτυξη. Σε αυτές τις συνθήκες, η στρατιωτική τριβή μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας θα αυξάνετται, συνοδευόμενη ή έχοντας παράγωγα πολτικές συνεννοήσεις και οικονομικές συνεργασίες.

Πηγές:

https://www.jpost.com/business-and-innovation/article-884083. & https://www.reuters.com/business/energy/israels-imports-azerbaijani-oil-via-turkey-jump-despite-ankaras-trade-ban-2026-01-21/. & https://ycharts.com/indicators/israel_oil_consumption. https://www.reuters.com/business/energy/azerbaijan-says-it-foils-iranian-plots-including-plan-attack-major-pipeline-2026-03-07/. & https://www.reuters.com/business/energy/israels-imports-azerbaijani-oil-via-turkey-jump-despite-ankaras-trade-ban-2026-01-21/. & https://bianet.org/haber/two-companies-sent-over-14-million-barrels-of-oil-from-ceyhan-port-to-israel-amidst-turkeys-trade-embargo-323186. & https://energyfactbook.com/world/countries/isr/.

https://www.turkishminute.com/2025/07/02/turkeys-exports-to-israel-hit-393-7-mln-in-early-2025-despite-official-embargo/?noamp=mobile. & https://www.turkishminute.com/2026/01/30/israel-imported-924-mln-in-goods-from-turkey-in-2025/.

Πηγή: Militaire.gr