Τι πραγματικά σημαίνει “Οδύσσεια”;

Σκηνή από την "Οδύσσεια" Melinda Sue Gordon/Universal Pictures via AP

“Ρωτάς πού περιπλανήθηκε ο Οδυσσέας, αντί να φροντίσεις να μην περιπλανιόμαστε εμείς αιωνίως.” (Quaeris, Ulixes ubi erraverit, potius quam efficias, ne nos semper erremus) Σενέκας, Επιστολή 88.7

Eλένη Νικολαΐδου

Η Οδύσσεια δεν είναι ταινία. Πριν γίνει το φετινό κινηματογραφικό γεγονός, ήταν επί είκοσι επτά αιώνες κάτι πολύ πιο ενοχλητικό: ένας καθρέφτης.

Ο Σενέκας, τον πρώτο αιώνα μ.Χ., εκνευριζόταν με τους μορφωμένους της εποχής του που αναλώνονταν σε φιλολογικές διαμάχες. Πού ακριβώς περιπλανήθηκε ο Οδυσσέας; Ήταν η Πηνελόπη πιστή; Λάθος ερωτήματα, έγραφε στην ογδοηκοστή όγδοη επιστολή του προς τον Λουκίλιο. Το έπος δεν διαβάζεται για να απαντήσει πού ταξίδεψε ο Οδυσσέας, αλλά για να μας μάθει να μην περιπλανιόμαστε εμείς. Δύο χιλιάδες χρόνια πριν από κάθε σύγχρονη ανάγνωση, ο ρωμαϊκός στωικισμός είχε ήδη πει το ουσιώδες: η Οδύσσεια είναι κείμενο για να σε αλλάζει, όχι για να το αποστηθίζεις.

Ο Καβάφης έκανε το επόμενο βήμα. Στην Ιθάκη του 1911, ο προορισμός παύει να είναι το ζητούμενο και γίνεται η αιτία του δρόμου. Και οι Λαιστρυγόνες και οι Κύκλωπες δεν καραδοκούν σε κάποια θάλασσα: τους κουβαλάς μέσα σου, τους συναντάς μόνο αν η ψυχή σου τους στήνει εμπρός σου.

Υπάρχει όμως και ένα τρίτο βήμα, που αφορά τον ιστορικό. Γιατί τα τέρατα του έπους δεν είναι μόνο ατομικές δοκιμασίες. Είναι και συλλογικές — και η ιστορία τα έχει καταγράψει όλα, με ονόματα, ημερομηνίες και τεκμήρια.

Οι Λωτοφάγοι υπάρχουν. Είναι η λήθη. Ο Όμηρος τούς αφιερώνει ελάχιστους στίχους, αλλά τους δίνει τη σκληρότερη λειτουργία: όποιος γεύεται τον λωτό δεν πονάει, δεν θυμώνει, δεν αντιστέκεται. Απλώς ξεχνά την επιστροφή. Οι κοινωνίες που τρώνε τον λωτό ξεχνούν ποιες ήταν, τι πλήρωσαν και ποιοι τις χρέωσαν. Η λήθη δεν είναι ουδέτερη κατάσταση· είναι πολιτικό αποτέλεσμα, και συχνά επιδιωκόμενο.

Οι Σειρήνες υπάρχουν. Είναι η προπαγάνδα — και το κρίσιμο στον μύθο είναι ότι τραγουδούν ωραία. Δεν υπόσχονται ψέματα κραυγαλέα· υπόσχονται γνώση, όπως λέει το ίδιο το τραγούδι τους στη δωδέκατη ραψωδία. Η αποτελεσματική προπαγάνδα ποτέ δεν ακούστηκε σαν απειλή. Ακούστηκε σαν αλήθεια που κολακεύει.

Ο Κύκλωπας υπάρχει. Είναι η εξουσία χωρίς νόμους. Εδώ ο Όμηρος γίνεται σχεδόν πολιτικός επιστήμονας: οι Κύκλωπες περιγράφονται ρητά ως αθέμιστοι — χωρίς αγορές για συνέλευση, χωρίς θεσμούς, ο καθένας κρίνει μόνος και αδιαφορεί για τους άλλους. Είναι η άρνηση της πόλης, της συλλογικής ζωής, του κοινού κανόνα. Η ωμή ισχύς που δεν λογοδοτεί.

Η Κίρκη υπάρχει. Είναι το βόλεμα. Στο νησί της δεν υπάρχουν αλυσίδες· υπάρχει άνεση. Ο Οδυσσέας μένει έναν ολόκληρο χρόνο οικειοθελώς, ώσπου οι σύντροφοί του τού θυμίζουν την πατρίδα. Το βόλεμα δεν σε φυλακίζει — σε φιλοξενεί. Και αυτό το κάνει το πιο ανθεκτικό από όλα τα τέρατα: από τα άλλα δραπετεύεις, από αυτό πρέπει να θελήσεις να φύγεις.

Και η Καλυψώ υπάρχει. Είναι η φυγή. Δεν προσφέρει άνεση, όπως η Κίρκη — προσφέρει έξοδο: αθανασία, αιώνια νιότη, ένα νησί όπου ο χρόνος δεν περνά και ο κόσμος δεν σε βρίσκει. Αν η Κίρκη είναι το βόλεμα, η Καλυψώ είναι η φυγή από την ιστορία. Ο πειρασμός να μην είσαι πια μέρος του χρόνου σου — η ιδιώτευση στην απόλυτη μορφή της: όχι «βολεύομαι και αναβάλλω», αλλά «αποσύρομαι οριστικά, δεν με αφορά, δεν υπάρχω δημόσια». Το όνομά της σημαίνει «αυτή που κρύβει». Επτά χρόνια ο Οδυσσέας έμεινε κρυμμένος από την ιστορία του και όταν του δόθηκε η επιλογή, αρνήθηκε να γίνει αθάνατος για να ξαναγίνει άνθρωπος: θνητός, πολίτης, παρών. Η μεγαλύτερη προσφορά του έπους είναι μια άρνηση.

Και η Νέκυια υπάρχει. Η κατάβαση στον κόσμο των νεκρών, όπου ο Οδυσσέας μαθαίνει τον δρόμο του μιλώντας με όσους χάθηκαν. Ο ιστορικός αυτή τη διαδρομή την κάνει καθημερινά· έτσι λέγεται αλλιώς το αρχείο. Κατεβαίνεις, ακούς τους νεκρούς, και ανεβαίνεις γνωρίζοντας.

Ποια είναι, λοιπόν, η δική μας Ιθάκη; Όχι ένα νησί και όχι μια νοσταλγία. Μια κοινωνία με θεσμούς που λειτουργούν, με μνήμη που δεν παζαρεύεται, με κανόνες που δεσμεύουν και τους ισχυρούς. Ο ίδιος ο Οδυσσέας, άλλωστε, δεν γύρισε απλώς σε έναν τόπο· γύρισε για να αποκαταστήσει την τάξη που είχαν καταλύσει οι μνηστήρες — οι οποίοι, καταπατώντας κάθε κανόνα φιλοξενίας και δικαίου, είχαν κάνει την Ιθάκη χώρα Κυκλώπων.

Πόσο διαρκεί το ταξίδι; Ο Οδυσσέας έκανε δέκα χρόνια. Άλλοι, στη δική μας ιστορία, έκαναν τριάντα. Κάποιοι δεν έφτασαν ποτέ.

Ο μόνος χάρτης που καταγράφει τα εμπόδια — τη λήθη, την προπαγάνδα, την αυθαιρεσία, το βόλεμα — είναι η ιστορία. Γι’ αυτό τη μελετάμε. Όχι από νοσταλγία για το παρελθόν, αλλά επειδή στην Ιθάκη δεν φτάνει κανείς μόνος. Φτάνουμε όλοι μαζί, ή δεν φτάνουμε.

Η ιστορία είναι αντίδοτο.

--------------------------------------------------------------------------------------

Η Ελένη Νικολαΐδου είναι ιστορικός και συγγραφέας. Απέκτησε τον διδακτορικό της τίτλο από το τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και τα επιστημονικά της ενδιαφέροντα εστιάζονται στο χώρο της σύγχρονης ιστορίας, κυρίως στην περίοδο της Κατοχής, τον εμφύλιο πόλεμο, τους πολιτικούς πρόσφυγες. Άρθρα της έχουν δημοσιευθεί σε εφημερίδες και επιστημονικά περιοδικά.

Πηγές

• Ομήρου Οδύσσεια. Οι αναφορές του κειμένου: Λωτοφάγοι (ι 82–104), Κύκλωπες και «ἀθέμιστοι» (ι 106–115), Κίρκη (κ 467–474), Καλυψώ και η προσφορά αθανασίας (ε 135–136, 203–224), Νέκυια (λ), το τραγούδι των Σειρήνων (μ 184–191), οι μνηστήρες και η αποκατάσταση της τάξης (χ). Μετάφραση: Δ. Ν. Μαρωνίτης, Ομήρου Οδύσσεια, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών [Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη], Θεσσαλονίκη 2009.
• Σενέκας, Epistulae Morales ad Lucilium, Επιστολή 88 — η κριτική στη φιλολογική ανάγνωση του Ομήρου και το αίτημα το έπος να διαβάζεται ως άσκηση βίου.
• Κ. Π. Καβάφης, «Ιθάκη» (1911), στα Ποιήματα, επιμ. Γ. Π. Σαββίδης, Ίκαρος, Αθήνα.
• Emily Wilson, The Odyssey, W. W. Norton, Νέα Υόρκη 2017 — η μετάφραση στην οποία βασίστηκε η κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν (2026). 

www.news247.gr