Η ιστορική νομοτέλεια, λοιπόν, είναι όπως η φυσική!
Στο προσκήνιο της επικαιρότητας σήμερα ο Θουκυδίδης και η περίφημη «παγίδα» του. Αρκούσε γι’ αυτό μία και μόνη φράση του προέδρου της Κίνας, στη συνάντηση κορυφής του Πεκίνου.
Κατά τον Θουκυδίδη, λοιπόν, οι Λακεδαιμόνιοι σύρθηκαν κατ’ ουσίαν στον πόλεμο, στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, επειδή φοβήθηκαν τη μεγάλη ανάπτυξη της Αθήνας, επειδή αισθάνθηκαν έντονη την αθηναϊκή απειλή. Αυτό ήταν, εξηγεί, το πραγματικό, το βαθύτερο —αλλά ανομολόγητο— αίτιο (η αληθεστάτη πρόφασις) του καταστρεπτικού πολέμου, πέρα από τις προφανείς διαφορές (τας αιτίας) των δύο μεγάλων αντιπάλων.
Το κρίσιμο ερώτημα που τίθεται είναι, ασφαλώς, το εάν τέτοιου είδους συγκρούσεις, ανάμεσα στην εκάστοτε κυρίαρχη και στην εκάστοτε ανερχόμενη δύναμη, είναι αναπότρεπτα γεγονότα, άφευκτα κτυπήματα της μοίρας.
Ο νομοτελειακός χαρακτήρας της Ιστορίας, η νομοτέλεια της ανθρώπινης φύσης κατ’ ουσίαν, βρέθηκε στο επίκεντρο της προσοχής του Θουκυδίδη. Ο κορυφαίος ιστορικός, εισχωρώντας στην ουσία των πραγμάτων και ρίχνοντας άπλετο φως στη ροή περίπλοκων και πολύμορφων γεγονότων, κατάφερε όντως να αποκαλύψει συσχετισμούς, σκέψεις και κίνητρα των πρωταγωνιστών, να αναδείξει το μόνιμο πίσω από το μεταβλητό, το επαναλήψιμο πίσω από το μοναδικό.
Έτσι, πορεύτηκε εντέλει το δρόμο της ελληνικής σκέψης, για την οποία μείζων προτεραιότητα είναι να αχθεί από τη συγκεκριμένη κατάσταση, από το μεμονωμένο φαινόμενο, στο γενικό και στο αμετάβλητο, με άλλα λόγια στους απαράγραπτους ιστορικούς νόμους και στις ακατάλυτες δυνάμεις που κρύβονται στο βάθος των γεγονότων.
Συναφή με τα ανωτέρω και τα κάτωθι, προερχόμενα από ένα εξαίρετο κριτικό κείμενο του διαπρεπούς κλασικού φιλολόγου και πανεπιστημιακού δασκάλου Δημητρίου Θ. Σακαλή (1938-1993), που είχε δημοσιευτεί στο «Βήμα» την Κυριακή 15 Φεβρουαρίου 1987:
[…]
Στο Μελέτημα αριθμ. 5 (σ.σ. ο Σακαλής αναφέρεται στο βιβλίο τού επίσης αειμνήστου, εξέχοντος πανεπιστημιακού δασκάλου και συγγραφέα Δημητρίου Δ. Λυπουρλή Πέντε Φιλολογικά Μελετήματα, εκδόσεις «Παρατηρητής», Θεσσαλονίκη, 1986) θίγεται ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα: η παρουσία της ιπποκρατικής πρόγνωσης στην ιστορία του Θουκυδίδη. Κατά την προσωπική μας γνώμη είναι πολύ αισιόδοξο σημάδι ότι στον ορίζοντα της ελληνικής βιβλιογραφίας για τους έλληνες κλασικούς εμφανίζονται αξιόλογες επιστημονικές προσπάθειες για την ερμηνεία της θαυμαστής σκέψης των Ιπποκρατικών. Ο κ. Λυπουρλής έχει δείξει αυτό το ενδιαφέρον του και με δύο παλιότερα βιβλία του. Εδώ κάνει μια σύγκριση ανάμεσα στο Θουκυδίδη και τον Ιπποκράτη και διαπιστώνει, με δίκιο, ότι ο μεγάλος ορθολογιστής ιστορικός χρωστά ένα μέρος της ιστορικής του σκέψης, την ιστορική πρόγνωση, στη γνωστή ιατρική – ιπποκρατική πρόγνωση. Τις διερευνήσεις του ο συγγραφέας, εκτός από άλλα σημεία, τις στηρίζει στην εξέταση των λέξεων ελπίζω (ελπίς) και προσδέχομαι.
Το πρώτο ρήμα, όπως στον Ιπποκράτη (όπου έχει γίνει τεχνικός όρος για την «πρόγνωση» των ασθενειών), έτσι και στο Θουκυδίδη έχει χάσει το συναισθηματικό του χρώμα και περιορίζεται σημασιολογικά σε καθαρά νοητικό επίπεδο, δηλ. σημαίνει «αναμένω», «περιμένω να γίνει», δηλ. «προβλέπω να γίνει» κάτι, είτε καλό είναι αυτό είτε κακό. Το δεύτερο ρήμα, με την ίδια σημασία, απαντά με μια εντυπωσιακή συχνότητα και στους δύο συγγραφείς. Αυτή τη σημασιολογική συστοιχία στο έργο των δύο Αρχαίων, ο συγγραφέας την παρακολουθεί με επιμέλεια και γνώση και φτάνει σε μια γενικότερη διαπίστωση: το μεγάλο θέμα της πρόγνωσης «των μελλόντων έσεσθαι» στην ιστορική σκέψη είναι παράλληλο και στην ιατρική σκέψη, και για τους Ιπποκρατικούς δε σημαίνει μόνο τι εξέλιξη θα έχει η νόσος, αλλά και τι πορεία ακολούθησε αυτή στο παρελθόν και στο παρόν. Παρόμοια, η ιστορική κρίση του Θουκυδίδη στηρίζεται στη γνώση του απώτερου, αλλά και του κοντινότερου, παρελθόντος (και σ’ αυτήν αφιέρωσε ο ιστορικός τις δύο μεγάλες ενότητες στο Α’ βιβλίο των «Ιστοριών» του, την Αρχαιολογία και την Πεντηκονταετία), και μ’ αυτήν προβλέπει ο ίδιος τα γεγονότα και τις εξελίξεις που θα σημειωθούν στο μέλλον· η ιστορική νομοτέλεια, λοιπόν, είναι όπως η φυσική!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου