12 Οκτωβρίου 1944: Η απελευθέρωση της Αθήνας στο πλέγμα των βρετανικών συμφερόντων

Η έκταση των ευθυνών των Βρετανών στη σύγκρουση του Δεκέμβρη φάνηκε ακόμα πιο έκδηλα, όταν ο Τσόρτσιλ υποχρεώθηκε, πιεζόμενος από την κακή πορεία των συμμαχικών επιχειρήσεων στις Αρδέννες

Μιχάλης Λυμπεράτος

Δεν μπορεί κανείς να κατανοήσει τις εξελίξεις στην Ελλάδα μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου αν δεν τις εγγράψει στο πλαίσιο των μεταβολών που συντελούνται την ίδια περίοδο σε παγκόσμιο επίπεδο. Είναι ο νέος κόσμος που δημιουργείται στα πλαίσια του κοινωνικοπολιτικού σταδίου του σύγχρονου ιμπεριαλισμού, όπως μεταπολεμικά τον γνωρίσαμε, αυτός που ταυτίστηκε με την παγκόσμια ηγεμονία των ΗΠΑ και τον Ψυχρό Πόλεμο. Πρόκειται για ένα ιμπεριαλιστικό στάδιο με δύο διαστάσεις: αυτή των σφαιρών επιρροής στον ανεπτυγμένο κόσμο, αλλά και των δομών νεοαποικιοκρατίας, όπως επιβλήθηκαν στον «Τρίτο Κόσμο». Σε αυτό το νέο πεδίο διεθνών πολιτικών σχέσεων, για χώρες όπως η Ελλάδα με μεσαίο επίπεδο παραγωγικής ανάπτυξης και στρατηγική θέση μεταξύ των δύο «κόσμων» αποδόθηκε ένας ενδιάμεσος ρόλος, που διατηρούσε τα τυπικά στοιχεία «εξάρτησης» (και ένα επίπεδο εθνικής ανεξαρτησίας), αλλά και έντονα χαρακτηριστικά νεοαποικιοκρατούμενου κράτους, ασφυκτικά υποκείμενου στον έλεγχο του ξένου επικυρίαρχου.(1)

Σε αναφορά με τέτοιες περιπτώσεις ιμπεριαλιστικής εξάρτησης κρατών, το ιδεολογικό σχήμα που τις νομιμοποιούσε ήταν ότι οι λαοί τους, αν και όχι απολύτως ανίκανοι να αυτοκυβερνηθούν, όπως συνέβαινε με τις καθεαυτό αποικίες –όπου χρειαζόταν υποτίθεται ο αποικιακός στρατός για να αποτρέψει τις εγχώριες «φυλές» να εξοντώνουν η μία την άλλη– αντιμετώπιζαν, εντούτοις, μια εγχώρια τυφλή πολιτική απειλή που υποχρέωνε στην άμεση διεθνή επέμβαση. Ο στρατός της «Δύσης» πρόβαλε ως προστάτης της «υγιούς», μη «φανατικής» πολιτικά, πλευράς της κοινωνίας που υποτίθεται ότι κινδύνευε από τις εκδικητικές διαθέσεις των υπονομευτών της δυτικής δημοκρατίας. Με αυτό το επιχείρημα νομιμοποιούνταν στρατιωτικές επεμβάσεις και πραξικοπήματα, είτε καθ’ ολοκληρίαν από τον στρατό της ξένης δύναμης (Δεκεμβριανά), είτε από εγχώριες στρατιωτικές δυνάμεις υπό τη διεύθυνση ενός ξένου στρατιωτικού επιτελείου (Εμφύλιος – χούντα των συνταγματαρχών). Απόδειξη της αναγκαιότητας αυτών των επεμβάσεων ήταν τα «riots», οι εξεγέρσεις ή οι «εμφύλιοι» που είχαν ξεσπάσει υποτίθεται από ένοπλους «φανατικούς» οι οποίοι εξόντωναν τους αντιπάλους τους στους δρόμους των πόλεων υπό το πρόσχημα μιας πολιτικής διαμαρτυρίας.(2) Ο στρατός του επικυρίαρχου κράτους αυτοκλήτως ανελάμβανε την αστυνόμευση της πολιτικής ζωής προς διάσωση των «αθώων και φιλήσυχων» πολιτών.(3)

Μάλιστα, αυτές οι επεμβάσεις, ήδη από την περίοδο των «Εντολών» της αποικιοκρατίας του 19ου αιώνα, ακολουθούσαν μια τυπολογία. Ο ξένος στρατός επενέβαινε μέσα στις πόλεις για να καταστείλει τις «εξεγέρσεις», όπως για παράδειγμα τον Αύγουστο του 1922, όταν Ιρακινοί εθνικιστές προέβησαν σε μεγάλες διαδηλώσεις στη Βαγδάτη εναντίον της βρετανικής Εντολής και ο βρετανικός στρατός, με αφορμή κάποιους φόνους εγχώριων υποστηρικτών της βρετανικής διοίκησης, επιτέθηκε κατά του πλήθους, συνέλαβε τους επικεφαλής των ιρακινών κομμάτων, τα διέλυσε και βομβάρδισε τις φυλές που τους συμπαραστέκονταν με εκατοντάδες νεκρούς.(4) Για την επιβολή της «αστυνόμευσης» αυτού του τύπου ο αποικιακός στρατός δεν υπολόγιζε τις απώλειες στον άμαχο πληθυσμό και χρησιμοποιούσε την πολεμική αεροπορία του ακόμη και μέσα σε πυκνοκατοικημένες περιοχές για να επιβληθεί στους «εξεγερμένους». Γιατί ειδικά οι από αέρος προσβολές επέτρεπαν με σχετικά μικρές επίγειες δυνάμεις να καταστέλλουν μεγάλες εξεγέρσεις και διαδηλώσεις, χωρίς κόστος για τις κυρίαρχες χώρες σε έμψυχο υλικό και χρήματα.(5)

Ο Τσόρτσιλ υποχρεώθηκε να συμμορφωθεί με τις υποδείξεις του Αλεξάντερ που φοβόταν ότι οι επιχειρήσεις στην Αθήνα απορροφούσαν δυνάμεις από το μέτωπο. Με τον Βρετανό στρατηγό και τον Ίντεν στην Αθήνα

Ως προέκταση της λογικής αυτής φερόταν ως απολύτως επιτακτικό να δημιουργηθεί ένας τοπικός στρατός δυτικών προδιαγραφών υπό τον απόλυτο έλεγχο της αποικιοκρατικής διοίκησης για να επιβάλει τις δυτικές «Εντολές» και να αφοπλίσει τις φανατικές εγχώριες «φατρίες». Παράλληλα, έπρεπε να κατασκευαστεί ένας τοποτηρητής, ένας εγχώριος μονάρχης, και να επιβληθεί ως επικεφαλής του νέου αυτού στρατού, ακόμη κι αν ήταν μισητός στον τοπικό πληθυσμό. Ολόκληρη η Μέση Ανατολή, οι Ινδίες και η βόρεια Αφρική βίωσαν μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο αυτή την αποικιοκρατική πρακτική. Αυτό επιχείρησαν να επαναλάβουν, ιδίως στον «Τρίτο Κόσμο», μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αρχικά Βρετανοί και Γάλλοι και μετά οι Αμερικανοί στην Εγγύς Ανατολή και την Ινδοκίνα. 

«Κακό παράδειγμα» η Ελλάδα για τις αποικίες

Αντίστοιχες πρακτικές μιμήθηκαν οι Βρετανοί στην Ελλάδα στο τέλος του πολέμου, όταν από τις Ινδίες μέχρι τα παράλια της ανατολικής Μεσογείου οι λαοί των περιοχών αυτών απαίτησαν την ανεξαρτησία τους. Γιατί σε ένα τέτοιο κλίμα, αν η Ελλάδα αποστασιοποιούταν από τον δυτικό έλεγχο, αυτό θα δημιουργούσε ένα ντόμινο αντιαποικιοκρατικών εξελίξεων στην ευρύτερη περιοχή, τις οποίες δεν θα ήταν σε θέση να τιθασεύσει ο διεθνής ιμπεριαλισμός. Και τα προμηνύματα ήταν εκφοβιστικά για τα δυτικά συμφέροντα, επειδή η Κατοχή μετέβαλε άρδην τους κοινωνικοπολιτικούς συσχετισμούς στην χώρα, με πρώτο θύμα τον ίδιο τον Γεώργιο Β΄, τοποτηρητή των δυτικών συμφερόντων, που τον απέρριπτε πλέον ακόμη και ο παραδοσιακός ελληνικός αστικός πολιτικός κόσμος. Πράγματι, ήδη από τα 1942 είχαν ταχθεί εναντίον της μεταπολεμικής επανόδου του όλες οι πολιτικές δυνάμεις της χώρας, υπογράφοντας το Πρωτόκολλο υπέρ της αβασίλευτης δημοκρατίας που περιείχε ακόμα και τις υπογραφές της ηγεσίας του Λαϊκού Κόμματος, παραδοσιακό στήριγμα του θρόνου (Ράλλης, Χλώρος, Στεφανόπουλος, Τσακόπουλος κ.ά.), με εξαίρεση τον φανατικό βασιλόφρονα Κ. Τσαλδάρη.(6)

Ο υποστράτηγος Ρόναλντ Σκόμπι, συνοδεύοντας τον πρωθυπουργό της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας Γεώργιο Παπανδρέου μέσα σε κρατικό αυτοκίνητο, έχουν αποβιβαστεί στον Πειραιά και γίνονται δεκτοί από επισήμους ενώ άγημα του ΕΛΑΣ έχει αποδώσει τιμές. Βρισκόμασταν ακόμη στον «μήνα του μέλιτος». Αν και η Βρετανία είχε κάνει σαφείς τις προθέσεις της να αποκαταστήσει την προπολεμική κυριαρχία της στην Ελλάδα (Imperial War Museum)

Το πρόβλημα για τις νέες ιμπεριαλιστικές δομές που αναδύονταν ήταν ότι το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου βρήκε τη Βρετανία να υφίσταται μια τεράστια κρίση, που αντανακλούσε τη ραγδαία κατάρρευση των δομών αποικιοκρατίας που συγκρότησε για αιώνες.(7) Οι αγωνιώδεις προσπάθειές της να αντιστρέψει την κατάσταση αυτή ήταν, στην πραγματικότητα, μέρος και της ελληνικής περιπλοκής.(8) Ειδικά σε ένα κλίμα που οι ΗΠΑ, ενώ ήταν οι μόνες την περίοδο εκείνη και είχαν τα υλικά μέσα να στηρίξουν τις υπάρχουσες δομές αποικιοκρατίας, θεωρούσαν τους αποικιακούς εμπορικούς συνασπισμούς και τα καθεστώτα των «ειδικών σχέσεων» ως εμπόδιο για την οικονομική επέκταση που σχεδίαζαν(9) (και προσωπικά ο Ρούζβελτ, αντιμετώπιζε τον Τσόρτσιλ ως παλιό εμμονικό αποικιοκράτη),(10) για τον Βρετανό πρωθυπουργό ο έλεγχος της Ελλάδας φάνταζε ως ο απόλυτος στόχος για τη διάσωση της βρετανικής αυτοκρατορίας στη Μέση Ανατολή. Αλλά και ταυτόχρονα ως η βασιλική οδός για την εδραίωση των σφαιρών επιρροής ως παράλληλου συστήματος διεθνούς ισχύος στην Ευρώπη.(11) 

Αδύναμη η Βρετανία χωρίς τη «γέφυρα» της Ελλάδας

Με την πιο πρακτική εκδοχή τους αυτά σήμαιναν ότι χώρες όπως η Ελλάδα ή η Ιταλία θα χρησιμοποιούνταν ως «γέφυρες» με τον «Τρίτο Κόσμο», για να εξασφαλιστεί ο έλεγχός του,(12) ενώ τα λιμάνια τους θα επιστρατεύονταν για να ελλιμενίζεται εκεί, με μόνιμη παρουσία, ο βρετανικός στόλος ως δύναμη ταχείας επέμβασης στην ευρύτερη περιοχή.(13) Ο Τσόρτσιλ ήταν πεπεισμένος ότι αν ήθελε να αναλάβει παγκόσμιο ηγετικό ρόλο η Βρετανία στον μεταπολεμικό κόσμο, αυτό θα το πετύχαινε, όχι ως χώρα, αλλά ως αυτοκρατορία.(14) Χωρίς τη «γέφυρα» που παρείχε η Ελλάδα θα συμπιεζόταν αυτή η δυνατότητα.(15)

Από την πρώτη στιγμή ο Βρετανός πρωθυπουργός, επενδύοντας στην προσωπική προϊστορία του ως υφυπουργού Αποικιών στην κυβέρνηση των Βρετανών Φιλελευθέρων στα 1905, έχοντας συνδέσει το όνομά του με βίαιες μορφές καταστολής και χρήση υπερβολικών στρατιωτικών δυνάμεων για την αντιμετώπιση μαζικών κινητοποιήσεων, τόσο στη Βρετανία (ιδίως στην Ιρλανδία) όσο και στις αποικίες της,(16) επιχείρησε να εφαρμόσει και στα μεταπολεμικά του σχέδια τις ίδιες κατευθύνσεις(17), επιβάλλοντας, προτού καν τελειώσει ο πόλεμος, τη στρατιωτική παρουσία των Βρετανών στα Βαλκάνια και στην Ελλάδα.(18) Μάλιστα, η βρετανική επιμονή δεν εκάμφθη στην υλοποίηση της δυνατότητας αυτής, ακόμη κι αν αυτό σήμαινε κρίση στις σχέσεις των συμμάχων και αποδυνάμωση του αντιφασιστικού μετώπου,(19) την οποία επέλυσε τελικά ο Ρούζβελτ, απορρίπτοντας τα πολιτικά σχέδια των Βρετανών προς όφελος των απαιτήσεων του συμμαχικού πολέμου.(20) Είναι ενδεικτικό ότι ακόμη και για την περίπτωση της Ιταλίας οι Βρετανοί επιχείρησαν να ματαιώσουν το σχέδιο «Anvil», τμήμα της απόβασης στη Νορμανδία, επειδή θα απαιτούσε βρετανικές δυνάμεις που θα μετακινούνταν από το ιταλικό έδαφος για να απελευθερωθεί το λιμάνι της Μασσαλίας. Για τον Τσόρτσιλ κάτι τέτοιο θα καθιστούσε πολύ δύσκολη μια μελλοντική καταστολή των «απείθαρχων» Ιταλών, αν επιχειρούσαν να αρνηθούν τη δυτική πρωτοκαθεδρία εκεί.(21)

Το Σύνταγμα τη μέρα της Απελευθέρωσης, 12 Οκτωβρίου 1944. Για τη βρετανική πολιτική και η Ελλάδα ήταν ανίκανη να αυτοκυβερνηθεί και ήταν απαραίτητος ο έλεγχος του ξένου επικυρίαρχου

Μάλιστα, προκειμένου να εδραιώσουν το μεταπολεμικό καθεστώς σφαιρών επιρροής που είχαν σχεδιάσει, οι Βρετανοί ακόμη και τον έλεγχο της μεταπολεμικής πολιτικής σκηνής της Γαλλίας επιδίωξαν.(22) Ιδίως από τη στιγμή που η γαλλική Δεξιά αρνήθηκε τις προτάσεις συνεργασίας του βρετανού πρωθυπουργού για ένα ενιαίο μέτωπο προάσπισης των δυτικών συμφερόντων.(23) Ακόμα περισσότερο, ο Τσόρτσιλ, θεωρώντας υπαρκτό το ενδεχόμενο να επιβληθούν στη χώρα οι κομμουνιστές, προσπαθούσε να προτρέψει ακόμη και σε επέμβαση τον συμμαχικό στρατό που απελευθέρωσε το Παρίσι, τον Αύγουστο του 1944, για να αποτρέψει μια τέτοια εξέλιξη. Ειδικά όταν έγινε γνωστή η πρόθεση του Ντε Γκολ (De Gaulle) να υπογράψει ξεχωριστή συμφωνία αμοιβαίας βοήθειας με τη Σοβιετική Ένωση, ο Βρετανός πρωθυπουργός πήγε στη Μόσχα και επέμεινε να ματαιωθεί η συμφωνία αυτή. Είναι εξίσου ενδεικτικό της ενόχλησης που προκαλούσαν στη Γαλλία οι βρετανικές αξιώσεις ότι ο Ντε Γκολ ζήτησε ακόμη και να επισκεφθεί την Αθήνα τις πρώτες μέρες έκρηξης των Δεκεμβριανών για να μεσολαβήσει μεταξύ των αντιτιθέμενων μερών, αποδυναμώνοντας τα βρετανικά επιχειρήματα υπέρ της επέμβασης εκεί.(24)  Γιατί οι Γάλλοι, που είχαν στα 1941 ανακηρύξει τη Συρία και τον Λίβανο περιοχές προς ανεξαρτητοποίηση, αντιδρούσαν στον αποικιοκρατικό ανταγωνισμό των Βρετανών, θεωρώντας ότι οι τελευταίοι προσπαθούσαν να υποκινήσουν εξέγερση ημεδαπών στην περιοχή σε βάρος των γαλλικών συμφερόντων.(25)  

Επιβεβαιώνοντας μάλιστα τους γαλλικούς φόβους, οι Βρετανοί, υποκινώντας εξεγέρσεις στη Δαμασκό, επενέβησαν με τον στρατό τους, και στις 31 Μαΐου 1945 «αποκατέστησαν την τάξη», εκδιώκοντας τους Γάλλους από την περιοχή.(26)

Η θέση του Γεωργίου Β΄ ως τοποτηρητή των δυτικών συμφερόντων είχε κλονιστεί στη διάρκεια της Κατοχής καθώς απορριπτόταν από σχεδόν το σύνολο του ελληνικού αστικού πολιτικού κόσμου. Σε μονάδα της ελληνικής αεροπορίας στη Μ.Ανατολή

Τσόρτσιλ, με το μάτι στην Αθήνα αντί του μετώπου

Στην περίπτωση της Ελλάδας, ήδη από το καλοκαίρι του 1944 ο Βρετανός πρωθυπουργός μεθόδευε το πώς θα μετατρέψει το ελληνικό έδαφος σε χώρο ανάπτυξης βρετανικών στρατιωτικών δυνάμεων που θα δέσποζαν στην ευρύτερη περιοχή.(27) Απόληξη των σχεδίων αυτών ήταν η απόπειρα βρετανικής απόβασης στην Αθήνα, τη στιγμή της απελευθέρωσής της, τον Οκτώβριο του 1944, που δεν πραγματοποιήθηκε λόγω απουσίας διαθέσιμων στρατιωτικών δυνάμεων και «προκλήσεων» από το ΕΑΜ οι οποίες θα νομιμοποιούσαν την επέμβαση αυτή. Γιατί, ενώ με ευθύνη του ΕΛΑΣ η Αθήνα, στις 12 Οκτωβρίου 1944, ήταν μια «ήσυχη πόλη»,(28) οι σύμμαχοι χρειάζονταν τις στρατιωτικές δυνάμεις που προσπαθούσε να αποσπάσει ο Τσόρτσιλ, αφού οι Γερμανοί προέβαλαν λυσσαλέα αντίσταση στα μέτωπα της Ευρώπης, και ειδικά οι μάχες στο Άρνεμ είχαν προκαλέσει χιλιάδες θύματα, αποδεκατίζοντας την 1η Αερομεταφερόμενη Βρετανική Μεραρχία.(29) 

Οι ΗΠΑ θεωρούσαν το αποικιακό σύστημα εμπόδιο στην οικονομική τους επέκταση και προσωπικά ο Ρούζβελτ αντιμετώπιζε τον Τσόρτσιλ ως παλιό εμμονικό αποικιοκράτη. Στο Κεμπέκ τον Σεπτέμβριο του 1944

Πράγματι, το σχέδιο απόβασης των Βρετανών στον Πειραιά και στην Αθήνα, που ονομάστηκε «Μάννα», προέβλεπε την είσοδο στην Αθήνα 10.000 Βρετανών στρατιωτών, ακόμα και σε συμφωνία με τους αποχωρούντες Γερμανούς,(30) με τη συνδρομή φιλομοναρχικών δυνάμεων,(31) για τις οποίες όπλα διοχετεύτηκαν με βρετανικά καΐκια τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1944 υπό το πρόσχημα της «αστυνόμευσης» της πόλης.(32) Μάλιστα, θα στελνόταν στην Αθήνα αεροπορικώς μια ταξιαρχία αλεξιπτωτιστών,(33) η οποία θα καταλάμβανε το αεροδρόμιο της Ελευσίνας και θα βάδιζε για να καταλάβει το κέντρο της Αθήνας(34) με τη συνδρομή τεσσάρων σμηνών της RAF.(35) Συν τοις άλλοις, μια ναυτική δύναμη από δύο καταδρομικά, 16 αντιτορπιλικά, τρία αεροπλανοφόρα συνοδείας και δεκάδες ναρκαλιευτικά με 9.065 άνδρες περίμενε ανοικτά του λιμανιού του Πειραιά έτοιμη να επέμβει.(36)

Αριστερά: Για τον Τσόρτσιλ η Ιταλία όπως και η Ελλάδα αποτελούσαν γέφυρες για να εξασφαλιστεί ο έλεγχος του «Τρίτου Κόσμου». Ο Βρετανός πρωθυπουργός με τον στρατάρχη Αλεξάντερ στο ιταλικό μέτωπο στις 26 Αυγούστου 1944. Δεξιά: Χωρίς τη «γέφυρα» που παρείχε η Ελλάδα θα συμπιέζονταν οι δυνατότητες δράσης της Βρετανικής Αυτοκρατορίας στην ευρύτερη περιοχή. Η πρώτη μέρα ελευθερίας στην Αθήνα

Να σημειωθεί ότι πριν από την εκδήλωση των σχεδίων αυτών επιχειρήθηκε η απενεργοποίηση του παράγοντα Σοβιετική Ένωση από τους σχεδιασμούς στην περιοχή. Για αυτό τον σκοπό ο Τσόρτσιλ πήγε στη Μόσχα στις 9 Οκτωβρίου 1944, αξιοποιώντας την εκπεφρασμένη σοβιετική πρόθεση από τις 18 Μαΐου 1944 να προχωρήσουν οι δύο χώρες σε μια προσωρινή συμφωνία ώστε η Ελλάδα να παραμείνει στη σφαίρα επιρροής της Βρετανίας. Εκεί σε ένα κλίμα ευφροσύνης ο Τσόρτσιλ εξασφάλισε τη συναίνεση του Στάλιν,(37) καθιστώντας μόνο τον Ρούζβελτ εμπόδιο σε αυτές τις γεωπολιτικές διευθετήσεις.(38)

Οι Βρετανοί επιχείρησαν να ματαιώσουν το σχέδιο «Anvil», τμήμα της απόβασης στην Νορμανδία, επειδή δεν ήθελαν να μετακινήσουν δυνάμεις

από το ιταλικό έδαφος. Απόβαση Αμερικανών

Ωστόσο, και παρά την υπακοή του ΕΑΜ στις βρετανικές απαιτήσεις και το διάστημα μετά την απελευθέρωση,(39) παρότι αυτό γνώριζε ότι ο Βρετανός σύνδεσμος ταγματάρχης Ρ. Σέπαρντ (R. Sheppard) οργάνωνε έναν αντικομμουνιστικό στρατό στην ελληνική πρωτεύουσα,(40) οι Βρετανοί θεωρούσαν ότι είχαν αφήσει το θέμα ανοικτό. Γιατί ούτε επαρκής βρετανικός στρατός υπήρχε στην Αθήνα ούτε τον βασιλιά είχαν επιβάλει, ενώ εκκρεμούσαν δύο πολύ αρνητικά ενδεχόμενα: η εκλογική αναμέτρηση που κατά τα φαινόμενα θα προσέδιδε στο ΕΑΜ κεντρικό ρόλο στην ελληνική πολιτική σκηνή, αλλά και η επίτευξη της αποστράτευσης του ΕΛΑΣ κατά τρόπο που θα τον απέκλειε από τη συγκρότηση του μεταπολεμικού εθνικού στρατού. Ο Τσόρτσιλ φοβόταν ότι η ασταθής κυβέρνηση Παπανδρέου σύντομα θα κατέρρεε, αφού και τα κεντρώα πολιτικά κόμματα αντιμετώπιζαν τον Παπανδρέου ως σφετεριστή της ηγεσίας του αστικού πολιτικού κόσμου.(41) 

Οι Βρετανοί επεδίωξαν ακόμη και τον έλεγχο της μεταπολεμικής πολιτικής Γαλλίας θεωρώντας υπαρκτό το ενδεχόμενο επιβολής των κομμουνιστών. Πολύ περισσότερο αφού ο Ντε Γκολ υπέγραψε ξεχωριστή συμφωνία αμοιβαίας βοήθειας με τη Σοβιετική Ένωση. Ο στρατηγός συνομιλεί με τον Στάλιν ενώ υπογράφει ο Μολότοφ και ο παρακολουθεί ο Μπιντό

Έτσι, όταν ως συνέπεια των τεράστιων οικονομικών προβλημάτων που χωρίς εξωτερική οικονομική βοήθεια είχαν γίνει εκρηκτικά εκδηλώθηκε δυσαρέσκεια από τα ελληνικά εργατικά συνδικάτα, στα τέλη Νοεμβρίου 1944, οι Βρετανοί την εξέλαβαν ως την απαρχή μιας διαλυτικής κρίσης στην Αθήνα, παρά το γεγονός ότι η μοναδική απεργιακή αντίδραση μέχρι τότε ήταν μια δίωρη στάση εργασίας που οργάνωσε στις 28 Νοεμβρίου η Κεντρική Πανυπαλληλική Επιτροπή.(42) Για τον λόγο αυτό σε συνεργασία με τον Παπανδρέου επισπεύστηκε η αποστράτευση του ΕΛΑΣ με σκληρότερους όρους από τους προσυμφωνημένους και επιταχύνθηκε η δημιουργία ενός στρατού με αντικομμουνιστικούς προσανατολισμούς χωρίς προσχήματα [μέσω της συγκρότησης της εθνοφυλακής, που επίσημες καταγγελίες έφεραν 8 στους 14 επικεφαλής των ταγμάτων της ως πρώην διοικητές μονάδων των Ταγμάτων Ασφαλείας,(43) την ανασυγκρότηση της αστυνομίας και της χωροφυλακής, την Ορεινή Ταξιαρχία και το ΕΔΕΣ, δύναμη του οποίου θα είχε ισόποση παρουσία με τον πλήρως υποσκελισμένο ΕΛΑΣ].(44) Επιπλέον, οι Βρετανοί έδωσαν εντολή να βρίσκεται σε πολεμική ετοιμότητα η Ορεινή Ταξιαρχία, παρότι είχε συμφωνηθεί με το ΕΑΜ να «αδειοδοτηθούν» οι άντρες της.(45) 

Η άρνηση του ΕΑΜ να αποδεχθεί το σχέδιο αποστράτευσης του ΕΛΑΣ επιτάχυνε τη βρετανική επέμβαση. Επιστρατεύθηκε το παλιό δοκιμασμένο αποικιοκρατικό επιχείρημα να αποτραπεί η «σφαγή» μεταξύ Ελλήνων και με αφορμή την απόπειρα του ΕΛΑΣ να αφοπλίσει αναίμακτα τις ανεξέλεγκτες αστυνομικές δυνάμεις που ενεπλάκησαν στις σφαγές άοπλων διαδηλωτών στις 3 και 4 Δεκεμβρίου στην Αθήνα, ο βρετανικός στρατός επιτέθηκε στις περιορισμένες δυνάμεις του ΕΛΑΣ στην Αθήνα. Οι Βρετανοί δεν κάμφθηκαν ούτε από τις διαμαρτυρίες του διεθνούς Τύπου, ακόμα και του βρετανικού, όπως οι «Times», το Reuters και το BBC,(46) που μιλούσαν για μια απροκάλυπτη φονική καταστολή στο Σύνταγμα, στις 3 Δεκεμβρίου, παιδιών και εφήβων που διαδήλωναν, ούτε από τις κατηγορίες που εκστομίστηκαν σε βάρος του ίδιου του Τσόρτσιλ στο βρετανικό Κοινοβούλιο για πρακτικές που θύμιζαν αποικιοκρατικές επεμβάσεις του παρελθόντος.(47) Απλά τις αντιπαρήλθαν, κατασκευάζοντας, μέσω των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών, τις «σωστές» ειδήσεις για το γεγονός.(48)

Ρούζβελτ: Μια αήθης εισβολή σε βάρος ενός λαού

Ωστόσο η απροθυμία των Αμερικανών και της διεθνούς κοινότητας να αποδεχθούν τα βρετανικά επιχειρήματα υπέρ της επέμβασης εντεινόταν από το γεγονός ότι για να κατασταλεί η «εξέγερση» των κομμουνιστών στην Αθήνα, οι Βρετανοί χρησιμοποίησαν ανάλγητα και τη βρετανική αεροπορία (RAF) μέσα σε κατοικημένες περιοχές.(49) Αντιθέτως, ο ΕΛΑΣ κράτησε τις ετοιμοπόλεμες δυνάμεις του της επαρχίας εκτός Αθηνών και δεν μετέφερε τον βαρύ οπλισμό που διέθετε στην πρωτεύουσα,(50) εμπλεκόμενος σε ένα αμυντικό πόλεμο για να αποφευχθούν οι απώλειες στον άμαχο πληθυσμό.(51) Μάλιστα, ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Έντ. Ρ. Στετίνιους (Ed. R. Stettinius) με επίσημη ανακοίνωση αποδοκίμασε επιδεικτικά το σύνολο της βρετανικής πολιτικής στην Ευρώπη, στάση που συμμεριζόταν, κατά τον ίδιο, και ο αμερικανικός λαός.(52) Ο ίδιος ο Ρούζβελτ υπαινίχθηκε ότι συντελέστηκε μια αήθης εισβολή σε βάρος ενός λαού που δεν έφταιγε σε τίποτα,(53) προς όφελος ενός βασιλιά που πιθανόν δικαιολογημένα ήγειρε τις αντιδράσεις της Αριστεράς.(54) 

Πάνω: Οι Άγγλοι δεν απέκλειαν ακόμη και συμφωνία με τους αποχωρούντες Γερμανούς. Ένα από τα τελευταία καμιόνια της Βέρμαχτ στο κέντρο της Αθήνας. Κάτω: Ρίψη Βρετανών αλεξιπτωτιστών στον κάμπο των Μεγάρων στο πλαίσιο του σχεδίου «Μάννα» στις 12 Οκτωβρίου

Αλλά και στη Βρετανία, όταν ο ίδιος ο Τσόρτσιλ ρωτήθηκε στο βρετανικό κοινοβούλιο από τον βουλευτή Πέθικ-Λόρενς (Pethick-Lawrence) και τους φωνασκούντες βουλευτές των Εργατικών πώς θα διασφαλιζόταν ότι οι Βρετανοί δεν θα πόλωναν τα πράγματα, προκαλώντας έναν τυφλό πόλεμο στην Αθήνα, σιώπησε.(55)

Σε σχέση με τη μεθόδευση που ακολούθησαν οι Βρετανοί με τα Δεκεμβριανά, δελεάζεται κανείς να εντοπίσει τις ομοιότητες με ένα ανάλογο περιστατικό του παρελθόντος, όταν στις 19 Απριλίου 1919 η αστυνομία στο Άμριτσαρ του Παντζάμπ στην Ινδία πυροβόλησε και σκότωσε αρκετούς διαδηλωτές που διαμαρτύρονταν για τις αγγλικές επεμβάσεις στην πολιτική ζωή της χώρας. 

Τέσσερις μέρες αργότερα, την ημέρα της ινδικής Πρωτοχρονιάς, μια διαδήλωση στο πάρκο της πόλης 20.000 ανθρώπων βαφτίστηκε ένοπλη διαμαρτυρία και εμφανίστηκε ξαφνικά ο βρετανικός στρατός, ο οποίος χωρίς καμιά προειδοποίηση άνοιξε πυρ για μία ώρα, σκοτώνοντας πάνω από 400 ανθρώπους.(56)

Ο Τσόρτσιλ πήγε στη Μόσχα στις 9 Οκτωβρίου 1944, όπου εξασφάλισε τη συναίνεση του Στάλιν η Ελλάδα να παραμείνει στη βρετανική σφαίρα επιρροής. 

Πάνω: Ο Παπανδρέου εκφωνεί λόγο στον στρατό της Μέσης Ανατολής. Ο Τσόρτσιλ θεωρούσε τη θέση του επισφαλή καθώς αντιμετώπιζε την αμφισβήτηση και του αστικού πολιτικού κόσμου. Κάτω: Η Ορεινή Ταξιαρχία μπαίνει στην Αθήνα στις 9 Νοεμβρίου. Ο σχεδιασμός περιλάμβανε την ένταξή της στον νέο στρατό αλλά όχι και του ΕΛΑΣ

Η έκταση των ευθυνών των Βρετανών στη σύγκρουση του Δεκέμβρη φάνηκε ακόμα πιο έκδηλα, όταν ο Τσόρτσιλ υποχρεώθηκε, πιεζόμενος από την κακή πορεία των συμμαχικών επιχειρήσεων στις Αρδέννες, να συμμορφωθεί με τις υποδείξεις του στρατηγού Αλεξάντερ (Alexander), που φοβόταν ότι το εγχείρημα του Τσόρτσιλ στην Αθήνα θα απορροφούσε επιπλέον δυνάμεις από το μέτωπο της Ιταλίας, να τερματίσει τη σύγκρουση. Η παρουσία του στην Αθήνα τα Χριστούγεννα του 1944 συνετέλεσε ώστε να αδράξει το ΕΑΜ την ευκαιρία(57) και να συμφωνήσει(58) σε μια άμεση κατάπαυση του πυρός.(59) Χρειάστηκε απλώς να ορίσει ο Τσόρτσιλ ως αντιβασιλιά τον Δαμασκηνό και να «παραιτήσει» τον Παπανδρέου, όπως του ζήτησε ο Σιάντος.(60) Αμέσως ο ΕΛΑΣ συνθηκολόγησε και παρέδωσε τα όπλα του.(61) Όλη η κρίση των Δεκεμβριανών και η διακοπή των μαχών στην Αθήνα συντελέστηκε σε δύο μέρες συνεννοήσεων, όταν το επιδίωξε ο Τσόρτσιλ.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ κορυφής:  Ο Τσόρτσιλ πήγε στη Μόσχα στις 9 Οκτωβρίου 1944, όπου εξασφάλισε τη συναίνεση του Στάλιν η Ελλάδα να παραμείνει στη βρετανική σφαίρα επιρροής. Τους δύο ηγέτες περιστοιχίζουν, στην πρώτη σειρά, οι Μολότοφ, Χάριμαν, Ίντεν

Παραπομπές

1.  B.Waites, Europe and the Third World: From Colonisation to Decolonisation, 1500-1998, London 1999, σ. 280-289.
2. Στα μέσα του 1919 ξέσπασαν στην Αίγυπτο εκτεταμένες διαδηλώσεις ιδίως στο Κάιρο και στην Αλεξάνδρεια. Με πρόσχημα την καταστολή ταραχών μεταξύ αντιτιθέμενων δυνάμεων, οι Βρετανοί προκάλεσαν εκατόμβες θυμάτων, χρησιμοποιώντας τα τανκς και την αεροπορία τους κατά άοπλων διαδηλωτών. E. M. Troutt Powell, A Different Shade of Colonialism: Egypt, Great Britain, and the Mastery of the Sudan, University of California 2003, σ. 173-177. Βλ. και Ν. Ψυρούκης, Ιστορία της Αποικιοκρατίας, Η Δύση, τόμ. Ε, Αθήνα 1978, σ. 231-232. 
3. Για να διασώσει έναν τέτοιο βασιλιά-τοποτηρητή, τον χασεμίτη Φαϊζάλ (Faisal), ο Τσόρτσιλ ως υπουργός Αποικιών της Βρετανίας στα 1920 έφτιαξε και μια νέα χώρα, το Ιράκ. Βλ. και C. Catherwood, Ιράκ, Το Ολίσθημα του Τσώρτσιλ, Αθήνα 2004, σ. 184-233.
4. Βλ. Α. Κούτσης, Μέση Ανατολή, Διεθνείς σχέσεις και Πολιτική Ανάπτυξη, τίμ. Α, Αθήνα 1992, σ. 339-340. 
5. A. Candhim, Reclaiming Iraq, The 1920 Revolution and the Founding of the Modern State, Texas 2012, σ. 19-33.
6. Εμμ. Τσουδερός, Ελληνικές Ανωμαλίες στη Μέση Ανατολή, Αθήνα 1945, σ. 47-48 και Π. Κανελλόπουλος, 1935-1945, Ένας Απολογισμός, Αθήνα 1945, σ. 15.
7. N. Ferguson, Empire, London 2003, σ. 383-424.
8. W. David-McIntyre, British Decolonization, 1946–1997: When, Why and How did the British Empire Fall?, London 1998, σ. 2-11, 14-17.
9. Βλ και A. Kallinikos, Imperialism and Global Political Economy, Cambridge 2009, σ. 11-53 και 463-467.
10. Ο Ρούζβελτ αντέδρασε ακόμα και έναντι της πρωθυπουργοποίησης του Τσόρτσιλ, όταν αυτός αντικατέστησε τον Τσάμπερλεν (Chamberlain) στα 1939. D. Dilks, Churchill and Company, Allies and Rivals in War and Peace, London 2015, σ. 35-36. 
11. P. Clarke, The Last Thousand Days of the British Empire, London 2007, σ. 113-117.
12. Μεγάλη έμφαση δινόταν στην Παλαιστίνη και στο Λεβάντε (Συρία, Ιορδανία, Λίβανο). E. Luard, A History of the United Nations, vol 1, «The Years of Western Dominations 1945-1955», London 1982, σ. 160-167.
13. Ειδικά σε σχέση με τον Περσικό Κόλπο ο Ρούζβελτ θεωρούσε ότι οι Βρετανοί θα έκαναν ακόμα και επέμβαση, W. Churchill to Roosevelt, The re-government of Persia, 21 Μαΐου 1944, W. Churchill Index, Franklin D. Roosevelt Library & Museum, docs.fdrlibrary.marist.edu/psf/box 37.
14. D. Hyam and G. Martin, Reappraisals in the British Imperial History, London 1975, σ. 201-223. 
15. R. Johnson, British Imperialism, New York, 2003, σ.170-174. 
16. W. Churchill, The Boer War: London to Ladysmith via Pretoria and Ian Hamilton’s March, London 2002, passim.
17. Βλ. και J. Cell, Hailey, A Study in British Imperialism, Cambridge 1992, σ. 271-281
18. My Dear Mr Stalin, The Complete Correspondence of Franklin D. Roosevelt and Joseph V. Stalin (ed. by S. Butler), Yale University Press, New Haven and London, 2005, σ. 226-227.
19. Βλ. και D. Irving, Ο Πόλεμος των Στρατηγών, τόμ. 2, χ.χ, σ. 391-399.
20. Γ. Τσώρτσιλ, Απομνημονεύματα, τόμ. 5ος Αθήνα 2010, σ. 284-286.
21. D. W. Ellwood, Italy 1943-1945, Leicester 1985, σ. 104-107, σ. 117-118. 
22. Lord Moran, Winston Churchill, The Struggle for Survival, London 1966, σ. 257-258.
23. D. Dilks, Churchill and Company, London 2015, σ. 124-127.
24. Για το θέμα βλ. Ε. Λαγάνη, «Τα Δεκεμβριανά μέσα από τα Γαλλικά αρχεία», στο Αριστερά και Αστικός πολιτικός κόσμος 1640-1960, (επιμ. Μιχ. Λυμπεράτος – Πρ. Παπαστράτης), Αθήνα 2014, σ. 249-258.
25. A. Gaunson, The Anglo-French Clash in Lebanon and Syria, 1940-1945, New York 1987, σ. 164-169 και C. Attie, Struggle in the Levand, Libanon in 1950, London 2004, σ.7-25.
26. P. Khoury, Syria and the French Mandate, The Politics of Arab Nationalism 1920-1945, Princeton University Press 1987, σ. 592-599, 615-618.
27. Linkoln MacVeagh to President, Cairo, October 15, 1944, Franklin D. Roosevelt, Papers as President, The President’s Secretary file, 1933-1945, Franklin D. Roosevelt, Presidential Library and Museum, www.Fdrlibrary.marist.edu
28. FO 371/43694/R16803, Boxhall προς Laskey, EGB/GR/7978, 15 Οκτωβρίου 1944.
29. Βλ και R. Kershaw, The German View of Market-Garden and the Battle of Arnhem, September 1944, Surrey 2004, σ. 176-185.
30. SOE, Greece, HS5/570, AFHQ, Οκτώβριος 1944
31. Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 145, φ 7/32/133, Σιάντος προς ΠΓ Αθήνα, αρ. 38, 7 Σεπτεμβρίου 1944, ΑΣΚΙ.
32. Το σημείο απόβασης των όπλων ήταν στην Κακιά Θάλασσα στην περιοχή του Κορωπίου – Ραφήνας Χρ. Ζαλοκώστας, Το Χρονικό της Σκλαβιάς, Αθήνα 1997, σ. 292. Για να εξασφαλίσουν τη μεταφορά αυτών των όπλων στην Αθήνα βοήθησαν και τα Τάγματα Ασφαλείας, τα οποία στο Κορωπί, στις 9 Οκτωβρίου 1944, επενέβησαν σκοτώνοντας 47 ανθρώπους για να αποτρέψουν τον ΕΛΑΣ να εμποδίσει τη μεταφορά των όπλων αυτών. Μιχ. Λυμπεράτος – Θ. Πρόφης, Ο Ένοπλος Δωσιλογισμός και η «αναίμακτη» Απελευθέρωση. Τα γεγονότα του Κορωπίου 9/10/1944, Αθήνα 2019 passim.
33. SOE, Greece, HS5/570, Draft Operation Instruction for Lt. Col Sheppard, 18 Αυγούστου 1944
34. D. Gluckstein, A People’s History of the Second World War, Resistance versus Empire, London 2012, σ. 124-129.
35. Γ. Γρίβας-Διγενής, Έκθεσις επί των Εθνικών Σκοπών και του Εθνικού Έργου της Οργανώσεως «Χ», ανατ. Αθήνα, σ. 34-37
36. G. Myles, Επιχείρηση «Μάννα», Αθήνα 2014, σ. 61-65.
37. W. A. Harriman and E. Abel, Special Envoy to Churchill and Stalin, 1941–1945, New York 1975,σ. 361-362.
38. Prime Minister to President, no 799, 18 Οκτωβρίου 1944, Box 7, Churchill to FDR, September-October 1944, Franklin D. Roosevelt, Papers as President: Map Room Papers, 1941-1945 | Franklin D. Roosevelt Presidential Library & Museum
39. Βλ και Πρ. Παπαστράτης, «Η προετοιμασία για τη σύγκρουση του Δεκέμβρη» στο Δεκέμβρης 1944, Μύθοι και Πραγματικότητες, «Αυγή», 8 Δεκεμβρίου 2013.
40. Αρχείο ΚΚΕ, Ν. Πλουμπίδης προς Γ. Ιωαννίδη, 16 Σεπτεμβρίου 1944, κουτί 145, φ 7/32/168. 
41. Θ. Τσάτσος, Αι Παραμοναί της Απελευθερώσεως, 1944, Αθήνα 1973, σ. 89-101.
42. Βλ. και Δ. Μαριόλης, Η Αδύνατη Ταξική Ανακωχή, Αθήνα 2015, σ. 69-78.
43. Καθημερινά Νέα, 25 Νοεμβρίου 1944.
44. G. Alexander, «Η κρίση της αποστράτευσης», στο Η Ελλάδα στην Δεκαετία 1940-1950, Αθήνα 1984, σ. 274-275.
45. FO 371/43735, R 19341, Leeper to FO, 26 November 1944. 
46. Οι «Times» έγραφαν ότι οι αστυνομικοί πυροβολούσαν γυναίκες και παιδιά πάνω από μία ώρα, παρά τις διαμαρτυρίες κάποιων Βρετανών αξιωματικών που βρίσκονταν επί τόπου, Times, 4 Δεκεμβρίου 1944
47. Parliamentary Debates, Archives, vol. 404, House of Commons, Tenth Session, 5 December 1944, www.parliament.uk.
48. FO 371/43736, R 19936, FO to Leeper και Leeper to FO, 4 Δεκεμβρίου 1944.
49. FO 371/43692/R 14265, Halifax to FO, 8 Σεπτεμβρίου 1944
50. Ο ίδιος ο Λίπερ (Leeper) πληροφόρησε τη βρετανική κυβέρνηση στις 9 Δεκεμβρίου 1944 ότι στις μάχες της Αθήνας δεν συμμετείχαν οι καθεαυτό ανταρτικές δυνάμεις, αλλά κυρίως Αθηναίοι μαχητές, χωρίς βαρέα όπλα. FO 371/43737, R 20412 Leeper to FO, 9 Δεκεμβρίου 1944
51. Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 109, φ 4/1/1, Αποφάσεις του ΠΓ του ΚΚΕ, 11 Δεκεμβρίου 1944, ΑΣΚΙ. 
52. FO 371/44559, «U.S. press criticism of British foreign policy», J L. Gaddis, The United States and the Origins of the Cold War, New York, 1976, σ. 154, υποσημείωση 39.
53. Messages, BOX 7, Churchill to FDR, no 851, 15 Δεκεμβρίου 1944, Franklin D. Roosevelt, Papers as President: Map Room Papers, 1941-1945, Franklin Roosevelt Library and Museum
54. Messages, BOX 7, FDR to Churchill, no 673, 13 Δεκεμβρίου 1944, ό.π.
55. Parliamentary Debates, 7 December 1944, ό.π. 
56. Βλ. R. Mclain, Gender and Violence in British India: The Road to Amritsar, 1914-1919, New York 2014, σ. 110-117.
57. Ο μόνος, κατ’ ουσίαν, όρος που έθεσε ο Σιάντος στη Διάσκεψη με τον Τσόρτσιλ και τους πολιτικούς αρχηγούς, στις 26 Δεκεμβρίου 1944, ήταν η απομάκρυνση Παπανδρέου. Αρχείο Λαγάκου, Πρακτικά Συνδιάσκεψης 26ης Δεκεμβρίου 1944, Σιάντος προς Δαμασκηνό. ΕΛΙΑ
58. Γ. Παπανδρέου, Η Απελευθέρωσις της Ελλάδος, Αθήνα 1948, σ 242-254 και Λευκή Βίβλος του ΕΑΜ, Μάιος 1944-Ιούνιος 1945, Αθήνα 1998, σ. 61-63.
59. Τότε με χιουμοριστικά σκίτσα κάποιες εφημερίδες έδειχναν τον Σιάντο να σκύβει και να φιλά το χέρι του αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού
60. Αρχείο Λαγάκου, Πρακτικά Συνδιάσκεψης 26ης Δεκεμβρίου 1944, Σιάντος προς Δαμασκηνό. ΕΛΙΑ.
61. R. Leeper, When Greek Meets Greek, London 1950, σ. 143.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

  * Ο Μιχάλης Λυμπεράτος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965. Σπούδασε στο Ιστορικό Τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και εκπόνησε τη διδακτορική του διατριβή με θέμα τις εκλογές του 1946 στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Έχει συγγράψει τον τόμο "Ιστορία της πολεμικής αεροπορίας στη Μέση Ανατολή (1941-1944)". Εργασίες του έχουν δημοσιευθεί σε επιστημονικά περιοδικά ενώ έχει λάβει μέρος με εισηγήσεις του σε διεθνή συνέδρια για τον Εμφύλιο Πόλεμο και ημερίδες με θεματολογία που εκτείνεται μέχρι το 1965. Έχει δώσει, επίσης, διαλέξεις για τον Εμφύλιο Πόλεμο στο Μεταπτυχιακό Τμήμα Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Εργάζεται στην εκπαίδευση.

** Αναδημοσιεύεται από το τεύχος #75 του HotDoc.History που κυκλοφόρησε στις 14 Οκτωβρίου 2019. Διατηρούνται οι ιδιότητες των προσώπων όπως είχαν την εποχή της δημοσίευσης.

www.koutipandoras.gr